FRANSA’NIN AFRİKA’DA TÜRKİYE İLE ÇIKAR ÇATIŞMASI

26 Ocak 2021

TARİHSEL GELİŞİM

Sömürgecilik daha güçlü bir devletin kendisinden daha güçsüz konumda olan başka bir devlet üzerinde kurduğu siyasal, ekonomik ve askeri egemenliğe denir. İlk olarak İngiltere’nin 15.yüzyıl’da köle ticareti ile başlattığı sömürgecilik faaliyetlerinden yüksek kazançlar elde ettiğini gören batılı devletler, başta Fransa olmak üzere, gelişmemiş topraklarda sömürgecilik furyasını başlatmıştır. Fransa, 1624 yılında ilk kez Afrika Senegal’de ticaret merkezini kurmuş 1659 yılındaysa yine Senegal kıyılarına ilk yerleşimini gerçekleştirmiştir. 1670’lerde 3,5 milyon kilometrekarelik bir alanı bulunan Fransız Sömürge İmparatorluğu, 1920’lere gelindiğinde 11,5 milyon kilometrekareye ulaşmıştır.[1]

İkinci Dünya Savaşı sonrasına gelindiğinde 20 kadar Afrika ülkesini sömüren Fransa, devam eden yıllarda yükselen özgürlük hareketlerine karşı Afrika’da bulunan sömürgelerine sayısız soykırım yaparak milyonlarca insanı katletmiştir. Sadece Cezayir Bağımsızlık savaşında 1 milyondan fazla sayıda insan Fransızlar tarafından katledilmiştir.[2] 1994 yılında ise Ruanda’da 800 binden fazla insanın ölümünden kesin olarak Fransa sorumlu tutulmuştur.[3] Yapılan bu soykırımlara uluslararası arenada tepki gelmeye başladıktan sonra ise Fransa, Afrikalı devletlere şartlı bağımsızlık vermek zorunda kalmıştır.

Şekil 1 Fransız Sömürge İmparatorluğu[4]

Fransa’nın sunduğu bu bağımsızlık şartları ise şu şekilde sıralanır;

  • Bağımsızlık isteyen devletin resmi dili Fransızca olmak zorundadır.
  • Bağımsızlık isteyen devletin eğitim müfredatı, dersleri ve içerikleri Fransız Eğitim Bakanlığı tarafından tespit edilmek zorundadır.
  • Ekonomi ve para sistemi Fransa Merkez Bankası’na bağlanacaktır. Fransız Sömürgeleri Frankı (CFA) sirkülasyona konarak ve karşılığı da Fransa Merkez Bankası’nda teminat altına alınacaktır.

Afrika’da 1000’den fazla yerel dil olmakla birlikte Fransa buradaki egemenliğini sağlamak için insanların dillerini yok etmeyi amaçlamıştır. Bu amaç uğrunda Uluslararası Frankafoni Örgütü adı altında bir birlik kurarak Fransızca konuşan devletleri bir çatı altında toplamıştır. Günümüzde ise Afrika’da bulunan 54 ülkenin 27’sinin resmî dili Fransızca olup Fransız eski sömürgesi olan ülkeler, kamu alımları ve kamu ihalelerinde Fransız çıkarlarını korumak ve Fransız şirketlerine öncelik vermek zorundadırlar. Eğer Afrikalı devletler kendi devlet çıkarlarını gözetirlerse bilinmeyen bir şekilde darbe ile karşı karşıya kalmakta ve devlet üzerindeki hakimiyetlerini kaybetmektedirler. Bunun en bariz örneği ise son 50 yılda Afrika’da 26 ülkede toplam 67 darbe gerçekleşmesi ve bu ülkelerin 16’sının Fransa’nın eski sömürgeleri olduğu gerçeğidir.[5]

Şekil 2 Afrika Kıtasında Fransızca Konuşulan Ülkeler[6]

GÜNÜMÜZDE FRANSA VE AFRİKA

Fransa, 1961 yılından itibaren sunulan şartlı bağımsızlıkla birlikte 14 Afrika ülkesinin ulusal rezervlerini direkt olarak elinde bulundurmaktadır. Bu rezerv her sene Fransa’ya 500 milyar dolardan fazla kazanç sağlamaktadır.[7] Bu kazançtan vazgeçmek istemeyen Fransa, Afrika’da olan her yatırımı takip etmekte ve kendi çıkarına olmayan her faaliyete gerek askeri gerek diplomatik yollarla karşı koymaya çalışmaktadır. Son dönemde Libya’da Kaddafi’nin Fransa karşıtı duruşuyla Afrika devletleri üzerinde çok büyük bir etkisi olmuştur. Kaddafi’nin öldürülmesiyle bu etkiyi de yıkan Fransa, daha sonraki yıllarda Libya’da kurulan meşru hükümete karşı ayaklanan Hafter’e destek vererek kendi sömürge devletlerine giden yolları koruyup Libya’nın yer altı kaynaklarına hakim olmak istemiştir.

TÜRKİYE VE AFRİKA

Osmanlı Devleti 16.yüzyıldan itibaren Afrika kıtasında çok değerli denizcileri olan  Barbaros Hayreddin Paşa, Turgut Reis ve Salih Reis sayesinde Mısır, Libya, Cezayir, Tunus, Sudan, Eritre, Cibuti, Somali, Fas, Etiyopya, Nijer, Çad, Kenya ve Uganda gibi devletlerin çoğunluğunu 350-400 yıl himayesi altında bulundurmuştur. Bu devletleri uzunca bir süre himayesi altında bulunduran Osmanlı Devleti’nin ardılı olan Türkiye Cumhuriyeti’nin de bu topraklardan ayrı kalması pek tabii düşünülemez.

Türkiye Cumhuriyeti kuruluş yıllarından 1964 senesine kadar Afrika kıtasında aktif olamamış bir süre Afrika ile ilişkilere ara vermek zorunda kalınmıştır. Bunun en açık sebeplerinden birisiyse Türkiye’nin o yıllarda yaşamış olduğu ekonomik zorluklardır.

1964 senesine gelindiğinde Kıbrıs sorunu ortaya çıkmıştır. Bu sebeple Türkiye, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu’nda Kıbrıs sorununu sürekli olarak dile getirmeye başlamıştır. BM Genel Kurulu’nda sayıları gittikçe artan Afrika devletleriyle de ilk defa bu sebeple temas kurulmaya başlanmıştır.

1998 yılına gelindiğinde Avrupa Birliği’ne katılımı olumlu karşılanmayan Türkiye, açıkladığı “Afrika Açılım Eylem Planı” ile 450 yıllık bağlarının olduğu Afrika kıtasına tekrar adım atmıştır. Bu planla Türkiye’nin elçiliğinin ve konsolosluğunun olmadığı ülkelere derhal elçi ve konsolos tayin edilerek kıtada bulunan devletlerle etkileşimin kurulması veya arttırılması sağlanmak istenmiştir. Bu planla birlikte yüksek düzeyli temas yani Cumhurbaşkanı, Başbakan tarafından davetler planlanmıştır.

Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), Yunus Emre Enstitüsü, Maarif Vakfı, Türkiye Diyanet Vakfı, Anadolu Ajansı, Türk Hava Yolları gibi kurumlarımızla kıtadaki faaliyetlerimiz artmıştır. Bu kurumlarımız sayesinde açılım planı kabul edildiğinde tüm Sahraaltı Afrika ülkelerinden sadece 204 öğrenciye burs verilmekteyken, 2017-2018 akademik yılında Türkiye’de yükseköğrenim gören Afrikalı öğrencilerin sayısı 15,138’e ulaşmıştır. 2020 yılında ise Türkiye’nin Afrika insanına yapmış olduğu bu yatırım meyvesini vermiştir. Türkiye’de Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü mezunu olan Abdulkadir Muhammed Nur, Somali Adalet Bakanı olmuştur. Bakan olduktan sonra Türkçe’nin, Somali’nin ikinci dili olduğuna ilişkin bir röportaj dahi vermiştir.[8]

Afrika Kıtası’yla toplam ticaretimiz 2002 yılında 4,3 milyar Dolar seviyesinden 2019 yılı sonu itibariyle yaklaşık 25,3 milyar Dolar’a yükselmiştir.

Türk Hava Yolları Afrika’da 38 ülkede 58 destinasyona uçuş yapmakta ve önceki yıllarda Afrika çıkışlı çoğu uçuşun Londra ve Paris üzerinden yapılmasına karşın THY sayesinde artık bütün aktarmalar İstanbul üzerinden gerçekleşerek İstanbul’u merkez haline getirmiştir.

1998 yılında açıklanan bu eylem planına uyularak Cumhurbaşkanımız tarafından 2020 yılına kadar 28 Afrika ülkesine ziyaretler gerçekleştirilmiştir.[9]

SONUÇ

Türkiye Cumhuriyeti 1998 yılında Afrika Açılım Eylem Planı’nın açıklanmasından 2020 yılına kadar olan 22 senelik süreçte Afrikalı devletlerin her zaman yanında olarak gerek hayır işleri gerek ticaret hacmini genişletmiştir. Türkiye’nin göstermiş olduğu bu faaliyetleri yakından takip eden Fransa ise Afrika kıtasında Türkiye’nin her zaman karşısında olarak bu kıtayı sömürmeye devam etmiştir. Türkiye ile her fırsatta karşı karşıya gelmeye çalışan Fransa bunun en bariz örneğini Libya İç Savaşı sırasında Türkiye karşıtı faaliyetleriyle göstermiştir. Türkiye Cumhuriyeti devlet yetkililerinin yakın zamanda eski Fransız sömürge devletlerinden olan Nijer, Çad ve Mali ziyaretlerinde yaptığı askeri işbirliği anlaşmalarıyla Fransa radarından uzun süre çıkılmak istenmediği gösterilmiştir. Her halükarda Türkiye gerek denizlerde hak ve menfaatlerini koruyarak gerek saygı ve hayranlık duyulduğu Afrika’da yapmış olduğu yatırımlara ara vermeyerek yaptığı faaliyetlere uzunca bir süre daha devam edecektir.

BAU DEGS GENÇ DESTEK ARAŞTIRMACISI

KAMER BERK CAN

KAYNAKÇA

1. Oğurlu, Ebru. “1998-2018 Arası Dönemde Türkiye’nin Afrika Deneyimi: Fikirden Eyleme Bir Dönüşüm.” 2018.

2.Mert, Ali Osman. “Türkiye’nin Sahraaltı Afrika Ülkelerine Yönelik Kamu Diplomasisi Faaliyetleri (2005-2011).” Uzmanlık Tezi, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı,2012.

3.Tepeciklioğlu, Elem Eyrice. “Afrika’ya Açılım Kararından Yirmi Sene Sonra Türkiye-Afrika İlişkileri Nerede?” BİLGESAM Analiz 1395, 2019.

4.Kavak, Gökhan. “Fransa’nın Afrika’daki Sömürgeciliği Devam Ediyor”, Kriter Dergisi, son güncelleme 30 Eylül, 2020.

https://kriterdergi.com/dis-politika/fransanin-afrikadaki-somurgeciligi-devam-ediyor

5. Efe, Mustafa. “Afrika’da Fransa kâbusu – I: Tarihsel arkaplan”, Anadolu Ajansı, son güncelleme 05 Şubat, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/analiz/afrika-da-fransa-k%C3%A2busu-i-tarihsel-arkaplan/1725259

6. Efe, Mustafa.” Afrika’da Fransa kâbusu – II: Yeni sömürgecilik”,Anadolu

Ajansı, son güncelleme 06 Şubat, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/analiz/afrika-da-fransa-k%C3%A2busu-ii-yeni-somurgecilik/1726100

7. Efe,Mustafa.” Afrika’da Fransa kâbusu – III: Siyasi ve askeri ‘operasyonlar’”,Anadolu Ajansı, son güncelleme 07 Şubat, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/analiz/afrika-da-fransa-k%C3%A2busu-iii-siyasi-ve-askeri-operasyonlar/1727179

8. Alpar,Güray. “Değişen Dünyada Fransa’nın Değişmeyen İmparatorluk Hayali” Stratejik Düşünce Enstitüsu, son güncelleme 23 Haziran, 2018.

https://www.sde.org.tr/guray-alpar/genel/degisen-dunyada-fransanin-degismeyen-imparatorluk-hayali-kose-yazisi-17465

9. Atun, Ata.” Fransa Türkiye’yi Afrika’daki sömürgeleri ile karıştırdı” Aydınlık Gazetesi, son güncelleme 21 Eylül, 2020.

https://www.aydinlik.com.tr/haber/fransa-turkiye-yi-afrika-daki-somurgeleri-ile-karistirdi-218749

10. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı.” Türkiye-Afrika İlişkileri”

http://www.mfa.gov.tr/turkiye-afrika-iliskileri.tr.mfa

11)Mohamed, Abdirahman Ali.” Somali’nin Mülkiye mezunu Bakanı ilk     röportajını    AA’ya verdi”, Anadolu Ajansı, son güncelleme 20 Kasım, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/roportaj/somalinin-mulkiye-mezunu-bakani-ilk-roportajini-aaya-verdi/2012730

12)Özcan, Yusuf.” Fransız uzmanlar Fransa’nın Ruanda soykırımını yapanları       desteklediğini düşünüyor”, Anadolu Ajansı, son güncelleme 23 Mayıs, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/dunya/fransiz-uzmanlar-fransanin-ruanda-soykirimini-yapanlari-destekledigini-dusunuyor/1851411

13)Canlı, Enes.” Cezayir’in Fransa’ya karşı zorlu bağımsızlık mücadelesinin 66. Yılı”, Anadolu Ajansı, son güncelleme 31 Ekim, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/dunya/cezayirin-fransaya-karsi-zorlu-bagimsizlik-mucadelesinin-66-yili/2025931

 

REFERANSLAR

[1] Mustafa Efe. “Afrika’da Fransa kâbusu – I: Tarihsel arkaplan”, Anadolu Ajansı,                  son güncelleme 05 Şubat, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/analiz/afrika-da-fransa-k%C3%A2busu-i-tarihsel-arkaplan/1725259

[2] Enes Canlı.” Cezayir’in Fransa’ya karşı zorlu bağımsızlık mücadelesinin 66. Yılı”, Anadolu Ajansı, son güncelleme 31 Ekim, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/dunya/cezayirin-fransaya-karsi-zorlu-bagimsizlik-mucadelesinin-66-yili/2025931

[3] Yusuf Özcan.” Fransız uzmanlar Fransa’nın Ruanda soykırımını yapanları       desteklediğini düşünüyor”, Anadolu Ajansı, son güncelleme 23 Mayıs, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/dunya/fransiz-uzmanlar-fransanin-ruanda-soykirimini-yapanlari-destekledigini-dusunuyor/1851411

[4] Güray Alpar . “Değişen Dünyada Fransa’nın Değişmeyen İmparatorluk Hayali” Stratejik Düşünce Enstitüsu, son güncelleme 23 Haziran, 2018.

https://www.sde.org.tr/guray-alpar/genel/degisen-dunyada-fransanin-degismeyen-imparatorluk-hayali-kose-yazisi-17465

[5] Ata Atun.” Fransa Türkiye’yi Afrika’daki sömürgeleri ile karıştırdı” Aydınlık Gazetesi, son güncelleme 21 Eylül, 2020.

https://www.aydinlik.com.tr/haber/fransa-turkiye-yi-afrika-daki-somurgeleri-ile-karistirdi-218749

[6] Güray Alpar . “Değişen Dünyada Fransa’nın Değişmeyen İmparatorluk Hayali” Stratejik Düşünce Enstitüsu, son güncelleme 23 Haziran, 2018.

https://www.sde.org.tr/guray-alpar/genel/degisen-dunyada-fransanin-degismeyen-imparatorluk-hayali-kose-yazisi-17465

[7] Mustafa Efe.” Afrika’da Fransa kâbusu – II: Yeni sömürgecilik”,Anadolu

Ajansı, son güncelleme 06 Şubat, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/analiz/afrika-da-fransa-k%C3%A2busu-ii-yeni-somurgecilik/1726100

[8] Abdirahman Ali Mohamed,  .” Somali’nin Mülkiye mezunu Bakanı ilk     röportajını    AA’ya verdi”, Anadolu Ajansı, son güncelleme 20 Kasım, 2020.

https://www.aa.com.tr/tr/roportaj/somalinin-mulkiye-mezunu-bakani-ilk-roportajini-aaya-verdi/2012730

[9] Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı.” Türkiye-Afrika İlişkileri”

http://www.mfa.gov.tr/turkiye-afrika-iliskileri.tr.mfa

DİĞER YAZILAR

UZMANLAR HABER7’YE DEĞERLENDİRDİ: TSK FİLİSTİN’E GİDEBİLİR Mİ?
UZMANLAR HABER7’YE DEĞERLENDİRDİ: TSK FİLİSTİN’E GİDEBİLİR Mİ?
12 Mayıs 2021

İŞGALCİ İSRAİL YÖNETİMİ GÜNLERDİR GAZZE’Yİ BOMBALIYOR. YAŞANAN ZULME KARŞI MÜSLÜMAN ÜLKELERİN ADIM ATMASI BEKLENİYOR. UZMANLAR TSK SEÇENEĞİNİ HABER7’YE ANLATTI....

İsrail’in İç Siyaseti Açısından Mescid-i Aksa’dan Başlayarak Tüm İsrail ve Filistin’e Yayılan Kaos’un Bir Değerlendirmesi: Neden şimdi?
İsrail’in İç Siyaseti Açısından Mescid-i Aksa’dan Başlayarak Tüm İsrail ve Filistin’e Yayılan Kaos’un Bir Değerlendirmesi: Neden şimdi?
12 Mayıs 2021

  Birçok insan İsrail ve Filistin’de günden güne artan kaosu izlemekte ve kendine aynı soruyu sormakta: Bu olay neden...

KKTC’DE YAYIMLANAN TÜRKİYE DÜŞMANI AVRUPA GAZETESİNDEN, YİNE TEPKİ ÇEKEN HABER
KKTC’DE YAYIMLANAN TÜRKİYE DÜŞMANI AVRUPA GAZETESİNDEN, YİNE TEPKİ ÇEKEN HABER
12 Mayıs 2021

KKTC’de yayımlanan ve Türkiye karşıtlığı yapan Avrupa Gazetesi şimdi de “İşgal Müzesi” manşetiyle gündemde. Kuzey Kıbrıs’ta Rum taraftarı olarak...