GAMBOT DİPLOMASİ

 

Gambot Diplomasi Nedir?

 

 

Dilimize İngilizce’den geçen gambot kelimesinin aslı “Gunboat”tan gelmektedir. Bu kelimenin anlamı silahlı gemi demektir. Bu kelime ilk defa 18.yy’da İngiltere tarafından kullanılmıştır. İngiltere’nin dönemin büyük imparatorluklarından biri olması sebebiyle kolonilerinde meydana gelen bir isyan, huzursuzluk veya başka bir devletle yaşanan gerginlik, savaş durumlarında sıkıntılı olan bölgeye bir veya birden fazla silahlı gemiyi göndererek karşısındaki devlete veya topluluğa güç gösterisi yapması anlamına gelmektedir. Bu sadece bir gözdağı olarak algılanmamalıdır. Çünkü her ne kadar yabancı bir devlete karşı yapılsa da kendi devletlerinde yaşayan halklarına karşı da güçlü bir devlet olduklarının propagandası yapılmaktadır.

 

 

İlk başlarda bu diplomasiyi sadece İngiltere benimsemiş olsa da daha sonra bu diplomasinin önemini anlayan diğer büyük devletler de donanmalarını geliştirerek Donanma Diplomasisi’ni uygulamaya başlamıştır. İngiliz diplomat ve deniz stratejik düşünürü olan James Cable, gambot diplomasisini “Uluslararası anlaşmazlık olması halinde savaş olması yerine deniz gücünün, bölgesel ya da yetkisel alanda diğer devleti uyarmak adına kullanılması.” olarak tanımlamıştır[1].

 

 

Gambot Diplomasi yöntemi iki şekilde uygulanmaktadır. İlk olarak deniz gücünün hedefteki devlete sürekli gösterilmesiyle “bayrak gösterme” denilen yöntem uygulanır. Bu yöntem hedef devlette panik ve korku oluşturmak amacıyla yapılmaktadır. İkinci olarak ise bu diplomasi yöntemi “Deniz Nüfuz ve Etki Politikaları” başlığı altında; denizden yardım, tatbikat ziyaretleri ve iyi niyet ziyaretleriyle yapılmaktadır. Denizden yardım hedef devlete doğrudan nüfuz edebilecek her şeyi kapsamaktadır. Bunlar gemi veya gemi ekipmanı yardımında bulunmakla beraber, hedef devletin donanmasının eğitimi veya hedef devlete bir insani yardım yapılması olarak da sayılabilir. Amaç hedef devlet ile istenilen ilişkilerin kurulmasını sağlamaktır.

 

 

Dünya’da Gambot Diplomasi

 

 

Gambot Diplomasi yöntemini en etkili kullanan devletlerden biri olan İngiltere; 1922’de 458 milyon kişilik bir nüfusu ile dünya nüfusunun neredeyse dörtte birini oluşturmaktaydı. Bu nüfusun yaşadığı topraklar ise dünyanın dört bir tarafına dağılmış şekilde 33.000.000 km2‘lik bir alanı kapsıyordu.[2]

 

 

Şekil 1. İngiliz sömürgesi olan devletlerin haritası[3]

 

 

1946 yılında ise 2. Dünya Savaşı’nın da sonlanmasıyla beraber artık uluslararası arenada iki süper güç ortaya çıkmıştır. Bunlar; Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) ve Amerika Birleşik Devletleri (ABD)‘dir. Bu iki süper güç Avrupa’da ortaya çıkan güç boşluğunu değerlendirmek istemişlerdir. Özellikle Ruslar boğazlardan geçip Akdeniz’de hakimiyet kurmak istediği için SSCB Dışişleri Bakanı Molotov, “Montreux eskimiştir, değişmesi gerekir.” açıklamasını yapmıştır. Türkiye üzerinde artan Sovyet tehditine karşı ABD, 11 Kasım 1944 yılında Washington’da kalp krizi geçirerek vefat eden Büyükelçi Münir Ertegün’ün naaşını dönemin en büyük zırhlısı olan Missouri ile İstanbul’a nakletmek için göndermiştir. 5 Nisan 1946’da İstanbul’a gelen Missouri zırhlısı halk tarafından büyük coşkuyla karşılanmıştır ve NATO’nun kurulmasından sonra da ABD’ye karşı duyulan yakınlık giderek artmıştır. ABD’nin Münir Ertegün’ün cenazesini nakletmek sebebiyle çıktığı bu yolda Gambot Diplomasi yöntemi çok doğru uygulanmıştır. Aslında iyi niyet ziyareti olan bu nakil, ABD’nin Sovyetlere gözdağı vererek Türkiye’nin yanında olduğunu göstermiştir.[4]

 

 

Şekil 4 Missouri’nin Üskudar Selimiye’den Çekilmiş Fotoğrafı[5]

 

Şekil 5 Cumhuriyet Gazetesinin 6 Nisan 1946 Tarihli Başlığı[6]

 

 

Günümüzde ise ABD bu diplomasi yöntemini gemi ve silah yardımıyla veya ortak düzenlenen tatbikatlarda ya da gemilerle yapılan devlet ziyaretlerinde Akdeniz ve Karadeniz’de NATO aracılığıyla veya Basra Körfezi’nde İran’a karşı düzenlenen tatbikatlar ile etkin bir biçimde kullanmaktadır. Baltık Denizi’ndeyse ABD ve Rusya’nın çok etkin kullandığı bu diplomasi yöntemini 2000’lerden sonra Çin’in Pasifik’te ve Güney Çin Denizi’nde uygulamasıyla son yıllarda donanmaların önemi hiç olmadığı kadar artmıştır.

 

 

Türkiye ve Gambot Diplomasi

 

 

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra bulunduğumuz coğrafya üzerinde donanmanın önemli bir güç faktörü olduğunun farkında olan Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK, Cumhuriyet Donanması kurulması yönünde çok ciddi adımlar atmıştır. Bu adımlardan ilki Yavuz gemisinin onarılmasıyla başlamış yeni denizaltıların alınması ile devam etmiştir.

 

 

Daha sonra ise yeni kurulan Cumhuriyet’i ve Anadolu’yu tanıtması için Atatürk tarafından Karadeniz vapuru görevlendirilerek Cumhuriyet’in kuruluşundan sadece 3 yıl sonra 12 Haziran 1926’da yola çıkılmış 12 ülkede 16 şehir ziyaret edilmiştir. 86 günde 10 bin mil yol katettikten sonra 5 Eylül 1926 tarihinde yurda geri dönmüştür.[7]

 

 

Şekil 2 Karadeniz Vapuru Liman Ziyaret Tarihleri[8]

 

 

Özellikle 1960’lı ve 1970’li yıllara gelindiğinde Kıbrıs’ta Türklere yapılan soykırımlara karşı Türk Deniz Kuvvetleri, ilk yerli savaş gemisi olan TCG Berk’i 1974 yılında Kıbrıs Barış Harekatı’nda aktif olarak kullanmıştır.

 

 

Türkiye Cumhuriyeti Donanması 1980 yılında Gölcük Tersanesi’nde inşa edilen 1000 tonluk “AY” sınıfı denizaltı ve 1988 yılında inşa edilen ilk modern fırkateyn olan TCG Fatih (F-242), Gölcük Tersanesi’nin uluslararası arenadaki prestijini daha da artırmıştır[9].

 

 

1997 yılında Kosova Krizi kapsamında Arnavutluk’tan Türk vatandaşları gemi gönderilerek tahliye edilmiş, 2006’da Lübnan, 2011’de Libya’da iç savaş sebebiyle can güvenliği tehlikede olan Türk vatandaşları yine gemilerle tahliye edilmiştir.[10]

 

 

2014 yılında Türk Deniz Kuvvetleri Türk dış politikasını desteklemek amacıyla Barbaros Türk Deniz Görev Grubu oluşturmuştur. Bu amaçla 2014 yılında (1866 yılından sonra ilk kez) Ümit Burnu’nu geçerek 29 Afrika ülkesinde liman ziyaretlerinde bulunulmuştur.

 

 

Barbaros Türk Deniz Görev Grubu, dünya denizlerinde varlık göstererek Türk dış politikasını desteklemek ve Afrika ülkeleri ile kurulan ilişkilerin geliştirilmesine katkı sağlayıp Akdeniz’de NATO’nun Etkin Çaba Harekatı’nı desteklemek maksadıyla oluşturulmuştur.[11]

 

Böylelikle Türkiye Cumhuriyeti’nin kıtalararası güç aktarımını Barbaros Türk Deniz Görev Grubu tüm dünyaya göstermiştir.

 

 

2015 yılında Japonya’nın Kushimoto kasabası açıklarında 1890’de batan Ertuğrul gemisinin anısına Uzakdoğu seyahatine çıkan Türk Deniz Kuvvetleri’ne ait TCG Gediz fırkateyni Japonya’ya ulaşmış ve anma ziyareti olsa da Türkiye Cumhuriyeti Donanması’nın güç aktarım kabiliyetini tüm dünyaya göstermiştir.[12]

 

 

2019 yılında ise son Ada Sınıfı Korvet’in de Türk Deniz Kuvvetleri’ne teslimi yapılmasıyla bölgede bulunan devletler arasında donanmasını hızla yenileyen ve etkili bir donanma kuran Türkiye Cumhuriyeti, Gambot Diplomasi uygulanması yönünde kendi elini güçlendirmiştir.[13]

 

 

Türk Deniz Kuvvetleri Komutanlığı tarafından planlanan Denizkurdu 2019 Tatbikatı ile, Anadolu’yu çevreleyen üç denizde 131 gemi, 57 uçak ve 33 helikopterin katılımıyla Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı deniz tatbikatı yapılmıştır.[14] Bu tatbikat ile denizlerimizde ve uluslararası arenada devletimiz aleyhine çalışmalarda bulunan devletlere karşı da büyük bir gözdağı verilmiştir.

 

 

2020 yılında ise Türk Deniz Kuvvetleri; Adalar Denizi, Doğu Akdeniz ve Karadeniz’de çeşitli görevler alarak Türkiye’nin Mavi Vatan sınırlarını çatışmaya ramak kalma durumunda dahi koruyarak görevlerini icra etmeye devam etmektedir.

 

 

Sonuç

 

 

Gambot Diplomasi yöntemini etkin bir şekilde uygulayan ABD ve İngiltere gibi devletler kültürlerini ve dillerini diğer devletlere yaymışlardır. Buna ek olarak hedef devletin politikalarını da kendi istekleri doğrultusunda belli bir ölçüde yönlendirme imkanına sahip olmuşlardır. Türkiye ise Karadeniz, Adalar Denizi ve Akdeniz başta olmak üzere Atlas Okyanusu, Pasifik Okyanusu ve Hint Okyanusu’nda ve diğer denizlerde bu sömürgeci yayılımdan ziyade Türkiye Cumhuriyeti’nin hak ve menfaatlerini korumak için Gambot Diplomasi yöntemini kullanmaktadır[15]. Ayrıca Türkiye Cumhuriyeti, deniz kuvvetlerini kullanarak farklı kıtalara erişebilir ve oradaki halklara dokunabilir duruma gelmiştir. Böylelikle Türkiye Cumhuriyeti bir dünya gücü olma yolunda ilerlediğini tüm dünyaya göstermiştir.

 

 

Kamer Berk Can

 

BAU DEGS Genç Destek Araştırmacı 

 

 

 

Kaynakça

 

1) Cable, James. Gunboat Diplomacy: Political Applications of Limited Naval Force. New York: Praeger,1970.

 

2) Alan, Gülseli. “Propaganda Aracı Olarak Ganbot Diplomasisi”.2015.

 

https://www.researchgate.net/publication/298414879_PROPAGANDA_ARACI_OLARAK_GANBOT_DIPLOMASI (erişim 7.10.2020)

 

3) Maddison, Angus. The World Economy: A Millennial Perspective, OECD Publishing, 12 Haziran, 2001.

 

4) Brown, Judith. The Twentieth Century, The Oxford History of the British Empire Volume IV. Oxford: Oxford University Press,1998.

 

5) “Karadeniz Vapuru’nun hikâyesi”, Sabah Gazetesi, son güncelleme 29 Kasım,2010,

 

https://www.sabah.com.tr/galeri/kultursanat/karadeniz_vapurunun_hikyesi

 

6) Bozkurt, İbrahim. II. Dünya Savaşı Sonrası Amerikan Missouri Zırhlısı’nın İstanbul Limanı’nı Ziyareti Üzerine Değerlendirmeler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 6, 2007.

 

7) İbrahim Bozkurt, “II. Dünya Savaşı Sonrası Amerikan Missouri Zırhlısı’nın İstanbul Limanı’nı Ziyareti Üzerine Değerlendirmeler”. son güncelleme 01 Şubat, 2017, https://www.gzt.com/derin-tarih/turkiye-amerika-iliskilerinde-milat-missourinin-turkiye-ziyareti-2606087

 

8) “Missouri Büyük İlgi ve Sevgile Karşılandı,” Cumhuriyet Gazetesi,6 Nisan,1946

 

9) Türk Deniz Kuvvetleri Komutanlığı. “Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Dönemi (1949-…)”,

 

https://www.dzkk.tsk.tr/icerik.php?icerik_id=458&dil=1

 

10) Silahlı Kuvvetler Dergisi, “XXI. Yüzyılda Deniz Kuvvetleri Komutanlığındaki Gelişim ve Projeler.” Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları. Sayı 405,2010.

 

11) Türk Deniz Kuvvetleri Komutanlığı “Barbaros Türk Deniz Görev Grubu Hakkında”,

 

https://www.dzkk.tsk.tr/icerik.php?icerik_id=225&dil=1&tdgg=1

 

12) Karakaş, Gökhan.” Ertuğrul’un anısına 125 yıl sonra Japonya”, Milliyet Gazetesi, son güncellenme 17 Ekim,2014,

 

https://www.milliyet.com.tr/gundem/ertugrul-un-anisina-125-yil-sonra-japonya-1940692

 

13) Yıldız, Kadir, Özer, Sarp. “Üç denizde dev tatbikat”, Anadolu Ajansı, son güncelleme 13 Mayıs, 2019,

https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/uc-denizde-dev-tatbikat/1476681

 

14) Özer, Sarp.” Türk Deniz Kuvvetleri 939 yaşında”, Anadolu Ajansı, son güncelleme 26 Kasım, 2020, https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/turk-deniz-kuvvetleri-939-yasinda/1986210