İSRAİL-AZERBAYCAN YAKINLIĞI VE ERMENİ TEPKİLERİ

 

Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ bölgesinde işgal altındaki topraklarını kurtarmak için başlattığı operasyon vesilesiyle İsrail’in Azerbaycan ile yakınlığı, hatta müttefikliği tekrar gündeme oturdu. Peki bu yakınlığın niteliği ve sebepleri nelerdir?

 

 

SEBEPLER

 

 

İsrail günümüzde varlığına en büyük tehdit olarak İran devletini ve desteklediği milisleri görmektedir. Son dönemde İran’ın Irak ve Suriye’de etkisini artırması ve özellikle Suriye’de El Bukemal sınır kapısının Şii milislerin kontrolüne girmesiyle İran-Lübnan arasında karayolu tedarik rotasının açılması bu görüşü güçlendirmiştir. Nitekim İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, 2018 yılında Birleşmiş Milletler Genel Kurulu konuşmasında vaktinin büyük bir kısmını Hizbullah ve Lübnan’daki füze üretim merkezlerine dikkat çekmeye kullanmıştır.[1]

 

 

Bu açıdan bakıldığında Azerbaycan, bir İsrail müttefiği için İran’ın hemen kuzey sınırında gayet stratejik bir konum sunmaktadır. Azerbaycan’ın stratejik konumunun dışında aynı zamanda İran’ın kuzeyinde muhtelif kaynaklara göre 12-27 milyon arasında değişen soydaş Türk’ün bulunması da güçlü bir Azerbaycan’ı, İran’ın bütünlüğüne bir tehdit oluşturması açısından İsrail için cazip kılmaktadır.[2] Ayrıca Azerbaycan’da bulunan 10 bin civarı Dağ Yahudisi de aradaki sıkı bağların bir faktörü olarak kabul edilmelidir.[3]

 

 

NE KADAR YAKIN?

 

 

Azerbaycan’ı 1991’de tekrar bağımsızlığını kazandığında Türkiye’den hemen sonra ilk tanıyan ülkelerden biri İsrail olmuş ve yukarıda bahsettiğimiz stratejik sebeplerden dolayı Azerbaycan ile bugüne kadar sıkı bağlar kurmuştur.[4] 1991 yılında Dağlık Karabağ’ın işgali sırasında ise Azerbaycan’a silah ve para yardımı yapan birkaç devletten biri yine İsrail olmuştur. [5]

 

 

Nitekim diplomatik desteğin yanında savunma sanayiide de birçok anlaşma imzalanmış, Azerbaycan ordusu Uzi ve Tavor gibi hafif silahlardan, tank modernizasyonuna, Spike anti-tank füzelerinden, LORA balistik füzelerine kadar birçok savunma sanayii projesini İsrail ile yürütmüştür.[6] [7] Dağlık Karabağ’ın işgalden kurtarılması için günümüzde verilen savaşta ise Türk yapımı Bayraktar TB-2 SİHA’lar kilit rolü oynarken, İsrail ürünü HAROP kamikaze İHA’lar da sıkça kullanılmaktadır.[8]

 

 

Askeri alanda İsrail-Azerbaycan ilişkilerinin savunma sanayii anlaşmalarından da öteye geçtiğine dair bazı iddialar da mevcuttur. Özellikle zamanın ABD Bakü Büyükelçiliği çalışanı Donald Lu’nun Wikileaks belgelerinde sızan bir e-mailine göre İlham Aliyev, İsrail-Azerbaycan yakınlığını “Onda dokuzu suyun altında bir iceberg” olarak nitelendiriyor.[9] Foreign Policy’nin 2012 yılında çeşitli ABD yetkililerinden bilgi alarak yaptığı haberde ise Azerbaycan’ın İsrail savaş ve gözlem uçakları için hava üslerinin kullanımına izin verdiği iddia ediliyor.[10]

 

 

İki ülkenin diplomatik yakınlığını özetleyen iki olay ise; ABD’deki en güçlü lobilerden biri olan Amerikan Yahudi Komitesi (AJC) delegasyonunun 2018 yılında Bakü’yü ziyaret etmiş olması, hatta Amerikan Yahudi Komitesi (AJC) ve Rus Yahudi Komitesi (RJC) görüşmelerinin 2016 yılında Bakü’de yapılmasıdır.[11] [12]

 

 

ERMENİ TEPKİLERİ

 

 

Birçok Ermeni haber sitesi çatışmaların başlangıcından itibaren dünya tarafından yalnız bırakıldıklarını ifade eden haberler yapsa da muhakkak İsrail devletinin Azerbaycan’a desteği de eleştiriliyor.[13] Lobi faaliyetleriyle meşhur olan Ermeniler, Amerika’daki yukarıda bahsettiğimiz Yahudi lobilerinin gücü karşısında etkisiz kaldığı için tepkiyi Türkiye ve Azerbaycan üzerine yoğunlaştırıyor. Nitekim geçenlerde France24’ün yaptığı bir röportajda İlham Aliyev’e Azerbaycan ordusunun kaç adet Türk yapımı SİHA kullandığı sorulurken İsrail silahları hakkında soru sormaktan kaçınılması tepki toplamıştı.[14]

 

 

İsrail’e karşı tepki göstermek yerine tepkiyi Türkiye ve Azerbaycan üzerine toplamak isteyen Ermenistan’ın İsrail’e karşı tek somut adımı 1 Ekim 2020’de İsrail’in Azerbaycan’a açık desteğini sebep göstererek İsrail Büyükelçisi’ni geri çağırması oldu.[15]

 

 

SONUÇ VE ATEŞKES SONRASI SÜREÇ

 

 

Yazıda şimdiye kadar ismi geçen güçlü Yahudi lobilerinin Azerbaycan’ın yanında yer alması ve uluslararası hukuk açısından Ermenistan’ın haksız durumda olması İsrail’in desteğine karşı bir adım atmayı Ermenistan açısından zor kılarken, Ermenistan halihazırda özellikle batıda yükselen Türkofobi üzerine oynamak ve yıllardır kullanmaktan çekinmedikleri sözde soykırım kartını oynamakla yetindi. Bunun yanısıra cılız da olsa Ermenistan’ın demokratik bir toplum olduğu fakat Azerbaycan’ın bir diktatörlük olduğu propagandası denendi.

 

 

Ateşkesin imzalanmasından sonra ise Ermenistan halkının yapılan ateşkese tepkisi özellikle Ermenistan’ın demokratik bir toplum olduğuna dair oluşturulmaya çalışılan algıyı yıktı. Meclisi basan halk, meclis başkanını linç etmekle kalmayıp Başbakan Paşinyan’ın evini de yağmaladı.[16]

 

 

Ateşkesten sonra ülkedeki iç siyasi karışıklık devam ederken genel olarak uluslarası lobi oluşturma çabası da sona erdi.Bu sebeple özetle bütün çatışma süresince Ermenistan’ın İsrail’e tepkisi cılız kaldı.

 

 

Umutcan KARATAŞ

 

 

 BAU DEGS Genç Destek Araştırmacısı

 

 

 

 

 

 

 

 

 

KAYNAKÇA

“Prime Minister Benjamin Netanyahu’s 2018 UN General Assembly Speech”, Haaretz, Haber tarihi: 27.09.2018, Ulaşım tarihi: 6.11.2020.

https://www.haaretz.com/israel-news/full-text-benjamin-netanyahu-s-2018-un-general-assembly-speech-1.6513185

 

James Minahan ve Peter T. Wendel, Encyclopedia of the Stateless Nations: S-Z (London: Greenwood Press, 2002)

 

Arif Yunusov, “Ethnic composition of Azerbaijan (1999 census)”, Rusya Bilim Akademisi Demoskop Dergisi, sy. 183 (2004)

 

Arthur Lenk, “15th Anniversary of Israel-Azerbaijan Diplomatic Relations,” Ministry of Foreign Affairs of Israel, April 7, 2007.

 

Shamkhal Abilov,”Why Azerbaijan Has No Full Diplomatic Relations With Israel”, The Journal of Turkish Weekly, 25 Aralık 2008

 

Haaretz, “As Nagorno-Karabakh Conflict Expands, Israel-Azerbaijan Arms Trade Thrives”, Haber tarihi: 07.10.2020, Ulaşım Tarihi: 06.11.2020, https://www.haaretz.com/israel-news/nagorno-karabakh-conflict-israel-azerbaijan-arms-trade-armenia-iran-1.9212986

 

Times of Israel, “Azerbaikan Praises Very Effective Israeli Drones in Fighting with Armenia”, Haber tarihi: 08.10.2020, Ulaşım tarihi: 06.11.2020, https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/azerbaijan-praises-very-effective-israeli-drones-in-fighting-with-armenia/

 

Mark Perry, “Israel’s Secret Staging Ground”, Foreign Policy Haber tarihi: 28.03.12 Ulaşım tarihi: 11.11.20 https://foreignpolicy.com/2012/03/28/israels-secret-staging-ground/

 

AJC official website, “AJC Delegation Visits Azerbaijan, Meets President Aliyev”, https://www.ajc.org/news/ajc-delegation-visits-azerbaijan-meets-president-aliyev

 

World Jewish Congress official website, “’Excellent relations with Jewish community and Israel,’ Azerbaijan’s president tells WJC delegation”, https://www.worldjewishcongress.org/en/news/excellent-relations-with-jewish-community-and-israel-azerbaijans-president-tells-wjc-delegation-9-2-2016

Armeniaweekly, “We are alone”, Haber tarihi: 20.10.2020, Ulaşım tarihi: 20.10.2020. https://armenianweekly.com/2020/10/20/we-are-alone/

 

France24, “Azerbaijani President Ilham Aliyev: ‘We never deliberately attacked civilians’”, Haber tarihi: 14.10.2020, Ulaşım tarihi: 06.11.2020. https://www.france24.com/en/asia-pacific/20201014-azerbaijani-president-ilham-aliyev-we-never-deliberately-attacked-civilians

 

Haaretz, “Armenia Recalls Ambassador from Israel Over Arms Sales to Azerbaijan” https://www.haaretz.com/israel-news/armenia-recalls-ambassador-from-israel-over-arms-sales-to-azerbaijan-1.9202125

[1] Haaretz, “Prime Minister Benjamin Netanyahu’s 2018 UN General Assembly Speech”, Haber tarihi: 27.09.2018, Ulaşım tarihi: 6.11.2020. https://www.haaretz.com/israel-news/full-text-benjamin-netanyahu-s-2018-un-general-assembly-speech-1.6513185

[2] James Minahan ve Peter T. Wendel, Encyclopedia of the Stateless Nations: S-Z (London: Greenwood Press, 2002)

[3] Arif Yunusov, “Ethnic composition of Azerbaijan (1999 census)”, Rusya Bilim Akademisi Demoskop Dergisi, sy. 183 (2004)

[4] Arthur Lenk, “15th Anniversary of Israel-Azerbaijan Diplomatic Relations,” Ministry of Foreign Affairs of Israel, April 7, 2007.

[5] Shamkhal Abilov,”Why Azerbaijan Has No Full Diplomatic Relations With Israel”, The Journal of Turkish Weekly, 25 Aralık 2008

[6] CSIS, “LORA”, https://missilethreat.csis.org/missile/lora/

[7] Haaretz, “As Nagorno-Karabakh Conflict Expands, Israel-Azerbaijan Arms Trade Thrives”, Haber tarihi: 07.10.2020, Ulaşım Tarihi: 06.11.2020, https://www.haaretz.com/israel-news/nagorno-karabakh-conflict-israel-azerbaijan-arms-trade-armenia-iran-1.9212986

[8] Times of Israel, “Azerbaikan Praises Very Effective Israeli Drones in Fighting with Armenia”, Haber tarihi: 08.10.2020, Ulaşım tarihi: 06.11.2020, https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/azerbaijan-praises-very-effective-israeli-drones-in-fighting-with-armenia/

[9] https://wikileaks.org/plusd/cables/09BAKU20_a.html

[10]Mark Perry, “Israel’s Secret Staging Ground”, Foreign Policy Haber tarihi: 28.03.12 Ulaşım tarihi: 11.11.20 https://foreignpolicy.com/2012/03/28/israels-secret-staging-ground/

[11] AJC official website, “AJC Delegation Visits Azerbaijan, Meets President Aliyev”, https://www.ajc.org/news/ajc-delegation-visits-azerbaijan-meets-president-aliyev

[12] World Jewish Congress official website, “’Excellent relations with Jewish community and Israel,’ Azerbaijan’s president tells WJC delegation”, https://www.worldjewishcongress.org/en/news/excellent-relations-with-jewish-community-and-israel-azerbaijans-president-tells-wjc-delegation-9-2-2016

[13]Armeniaweekly, “We are alone”, Haber tarihi: 20.10.2020, Ulaşım tarihi: 20.10.2020. https://armenianweekly.com/2020/10/20/we-are-alone/

[14] France24, “Azerbaijani President Ilham Aliyev: ‘We never deliberately attacked civilians’”, Haber tarihi: 14.10.2020, Ulaşım tarihi: 06.11.2020. https://www.france24.com/en/asia-pacific/20201014-azerbaijani-president-ilham-aliyev-we-never-deliberately-attacked-civilians

[15]Haaretz, “Armenia Recalls Ambassador from Israel Over Arms Sales to Azerbaijan” https://www.haaretz.com/israel-news/armenia-recalls-ambassador-from-israel-over-arms-sales-to-azerbaijan-1.9202125

[16] https://www.milliyet.com.tr/galeri/son-dakika-dunyaya-rezil-oldular-ermenistanda-bu-sabah-6350773/3