Nahçıvan Koridoru’nun Türkiye ve Türk Dünyası Açısından Önemi

4 Nisan 2021

 

Özet

Nahçıvan Koridoru Türk dünyası açısından önem taşıyan bir konudur. Bu koridorun önemi kendisini İstiklal Savaşı yıllarında göstermiştir. Mustafa Kemal Atatürk Nahçıvan’ı “Türk Kapısı” diye ifade etmiştir. SSCB zamanı tecrit olunarak Azerbaycan’dan ayrı kalan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti SSCB sonrası Ermenistan ordusu tarafından işgal tehlikesi ile karşılaşmış ve Türkiye bu konuda Azerbaycan’ı destekleyerek gerekirse Moskova ve  Kars Antlaşmalarının garantörlük hakkını kulanabileceğini ifade etmiştir. Azerbaycan’ın 27 Eylül-10 Kasım 2020 tarihinde kazandığı zafer ve ateşkes bildirisinde Nahçıvan Koridoru’nun Azerbaycan’ın batı bölgeleri ile ulaşım yolunun kurulmasının belirtilmesi jeopolitik açıdan çok önemli bir adımdır. Türkiye ve Türk dünyasını bu köprü ile birleşmesi yeni bir dönemi açacaktır. Bu yazıda Nahçıvan Koridoru’nun Türkiye ve Türk dünyası açısından önemi irdelenecektir.

                            

Giriş

Nahçıvan Koridoru son zamanlarda en çok mercek altına alınan konulardan biridir. Azerbaycan’ın Karabağ’da zafer kazanması ile konu daha da ön plana çıkmıştır. 27 Eylül-10 Kasım 2020 tarihlerinde Azerbaycan ordusu Dağlık Karabağ ve etraf rayonlarının işgalden kurtarılması için yürütdüğü operasyonlar neticesinde zafer kazanmış ve 10 Kasım 2020 tarihinde Azerbaycan, Rusya Federasyonu ve Ermenistan arasında bir ateşkes mutabakatı imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Azerbaycan’nın zaferi tescillenmiştir. Antlaşmada öne çıkan en önemli hususlardan biri Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin Azerbaycan’ın batı bölgelerine bağlamak için yeni ulaşım yollarının inşasının başlamasıdır.[1] Nahçıvan ile Azerbaycan arasında ulaşım koridorunun açılmasından en kazançlı çıkacak ülkelerden biri Türkiye Cumhuriyeti ve Türk dünyası’dır. Bildiğimiz gibi Türkiye’yi Türk dünyası ile bağlayan iki yol vardır. Bunlardan biri Gürcistan üzerinden Azerbaycan’a bağlanan, diğeri ise Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti vasıtasıyla bağlanan yoldur. Nahçıvan’ın Azerbaycan toprakları ile birleşmesi yolunda atılan adım yeni jeopolitik imkanlar sunacaktır.

Nahçıvan Tarihi Hakkında Kısa Bilgi

Nahçıvan bölgesi tarihi dönemlerden bu yana yerleştiği kritik coğrafi konumu ile ön planda olan bir bölgedir. Bu bölge tarihte Bizans-Sasani, Selçuklu-Bizans, Osmanlı-Safevi, Çarlık Rusya-Kaçar İran’ı savaşlarına şahit olmuştur. 10 Şubat 1828 yılında Çarlık Rusya ve Kaçar İran’ı arasında imzalanan Türkmençay Antlaşması’yla bölge Çarlık Rusya’ya bırakılmıştır. Rusya bölgede güçlenmek için bölgeye Ermenileri göç ettirmiştir. Bu kitleler Nahçıvan, Göyçe Gölü, Zengezur ve Dağlık Karabağ bölgelerinde yerleştirilmiştir. Ancak bölgede Türk nüfus yinede üstün durumdaydı. Çarlık Rusya’nın çöküşü sonrası Transkafkasya karışıklıklara sahne olmuştur. Taşnak Ermeniler, Bolşevik Rus çeteleri ile beraber bölgedeki Türk ve müslüman halka soykırımlar yapmışlardır. 28 Mayıs 1918 tarihinde kurulan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti 4 Haziran tarihinde Osmanlı  İmparatorluğu ile antlaşma imzalamıştır. Antlaşmanın 4. Maddesine göre Azerbaycan güvenlik açısından bir sorun yaşadığında ihtiyaç halinde Osmanlı Devleti’nden askeri yardım alabilirdi.[2] Bu hakkını Azerbaycan Halk Cumhuriyeti kullandı ve bölgeye gönderilen Kafkas-İslam Ordusu Azerbaycan’ın topraklarının kurtarılmasında büyük rol oynadı. Ancak 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Ateşkesi sonrası Osmanlı ordusunun bölgeyi terketmesi ile özellikle Nahçıvan bölgesi başta olmakla birçok arazi Ermeni saldırısına uğradı. Halk Osmanlı’dan kalan silahlarla mücadele etmiştir.  Ayrıca İstiklal Savaşı döneminde Mustafa Kemal Paşa da bölgeye dikkatini yönelterek Nahçıvan’a yardımlarda bulunmuştur. Nahçıvan’ın Azerbaycan’da kalması için birçok uğraşlar vermiştir ki bunları aşağıda belirteceğiz. Azerbaycan 28 Nisan 1920 tarihinde Sovyet Rusya işgali ile karşılaşmıştır. Sovet Rusya, Azerbaycan topraklarında birtakım değişikliklere gitmiştir. Bunlardan biri Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin kurulmasıdır. Bu değişiklik 9 Şubat 1924 tarihinde yapılmış ve Nahçıvan Özerk Cumhuriyet statüsü almıştır. Sovet esaretindeki bu dönem 18 Ekim 1991 tarihinde son bulmuştur. 12 Kasım 1995 tarihinde Azerbaycan’da referendumla kabul edilmiş Azerbaycan Anayasası’na esasen Nahçıvan Azerbaycan Cumhuriyeti içerisinde Özerk Cumhuriyeti statüsü almıştır.[3] SSCB sonrası Türkiye ile Türk dünyası yakınlaşması başlanmıştır. Nahçıvan burada Türkiye ile kara parçasına sahip tek Azerbaycan ve Türk dünyası toprağı idi. 17 km’lik sınıra sahip olan Türkiye ve Nahçıvan sınırı 28 Mayıs 1992 tarihinde aşılan “Umut Köprüsü” ile birbirine bağlanmaktadır.[4]

İstiklal Savaşı Yıllarında Nahçıvan’ın Önemi

Genel olarak incelersek Mondros sonrası Osmanlı ordusunun bölgeyi terk etmesi üzerine Ermeni çetelerin bölgede hareketlenmeleri artmıştır. Ermeni çetelerinin “Büyük Ermenistan” diye ifade ettikleri hayallerini gerçekleştirmek için hedeflerine aldıkları bölgelerden biri Nahçıvan’ı ele geçirmek idi. Nahçıvan bölgesinin olası bir kaybı halinde Türkiye ve Türk dünyası arasında ilişkiler kopma haline gelebilirdi. Bu dönemde Nahçıvan konusunun Türkiye ve Türk dünyası açısından önemini Mustafa Kemal Atatürk  daha İstiklal Savaşı yıllarında tespit etmiştir. Mustafa Kemal Paşa bölgedeki Ermeni çetelerinin faaliyetlerini protesto etmiş ve bölgeye gizlice subay ve asker kadroları göndermiştir.[5] Azerbaycan’da Sovet rejimi kurulduktan sonra Azerbaycan Komünist Lideri Dr. Neriman Nerimanov, Sovet Ermenistan ile ilişkileri iyi tutmak adına bir sıra tavizler vermiştir. “Sovet Azerbaycanı ile Sovet Ermenistanı arasında hiçbir sınır yoktur” ifadesi bu tavizlerin başında geliyordu. Bu çerçevede 1 Aralık 1920 tarihinde Nerimanov, Nahçıvan ve Zengezur’un Ermenistan’a verildiğini ifade etmiştir.[6] Nahçıvan halkı bu kararı endişe ile karşılamıştır. Halk yardım için TBMM’ye bu konuda mektuplar yazmıştır. Bölge halkı Nahçıvan’ın Sovet Ermenistan’a bağlanmasına karşı tepkisini 1921 yılı referendumunda da gösterdi. 1921 yılında Nahçıvan’da düzenlenen referanduma esasen halkın %90’dan fazlası Azerbaycan’a bağlı yaşamak istemiştir.[7] İlaveten bölgede Binbaşı Veysel (Ünüvar) komutasındaki askeri birliklerin varlığı, Mustafa Kemal Paşa ve TBMM’nin bu konudaki hassasiyeti halkı rahatlatan faktörlerdendi.[8] TBMM hükumeti ve Sovet Rusya ilişkileri açısından da Nahçıvan Koridoru önemli bir bölgeydi. Ve TBMM diplomatik heyeti Moskova’ya giderken de bu yolu kullanmıştır. Ayrıca Temmuz 1920 tarihinde Türk ordusu ve Kızıl ordu birlikleri de Nahçıvan’da bulunmuştu.[9] Mustafa Kemal Paşa Nahçıvan’ın önemini Moskova’ya gidecek heyetin başkanı Yusuf Kemal Bey’e “Nahçıvan Türk Kapısıdır. Bu hususu nazar-ı itibara alarak elinizden geleni yapınız” diye ifade ederek söylemiştir.[10] Türk diplomatik heyetinin bu direktif doğrultusunda hareketi neticesinde Sovet Rusya ve TBMM arasında imzalanan 16 Mart 1921 tarihindeki Moskova Antlaşması’nın 3. maddesine esasen Nahçıvan özerk bir yapıya sahip olacak ve üçüncü bir ülkeye terketmemek şartıyla Azerbaycan himayesinde kalacaktır. Antlaşma ile Türkiye ve Rusya bölgede garantör devlet olmuştur.[11] Mustafa Kemal Paşa Azerbaycan ile ilişkilerine yalnızca Nahçıvan üzerinden değil genel çerçevede de önem vermiştir. 1 Aralık 1920 tarihinde Şark Cephesi Komutanı Kazım Karabekir’e verdiği talimatta Azerbaycan’ın bağımsızlığına taraftar olduklarını, Türk nüfusunun yoğun olduğu Karabağ ve diğer bölgelerin Azerbaycan’da kalmasının önemli olduğunun vurgusunu yapmıştır.[12] Ayrıca TBMM’de yaptığı bir konuşmasında da“Azeri Türklerinin dertleri kendi dertlerimiz, sevinçleri kendi sevinçlerimizdir” diye ifade etmiştir.[13] Bu konuyu irdelerken altı çizilmesi gereken bir diğer mesele de “Atatürk’ün Nahçıvan ile sınır olması için İran’dan toprak aldığı” iddiasıdır. Özellikle, sosyal medyada ve bazı gazetelerin internet sitelerinde bu bilgiye sıkça yer verilmektedir fakat bu konuda herhangi bir kesin belge şimdiye kadar ortaya koyulamamıştır. Gazeteci Murat Bardakçı ve İnkılap Tarihi araştırmacılarından Yrd. Doç.Dr Ali Güler  Habertürk kanalındaki “Tarihin Arka Odası” isimli programda bu iddianın gerçek olmadığını ifade etmişlerdir.[14] Ayrıca farklı araştırma yapanlar da bu iddia ile ilgili herhangi bir kesin bilgi olmadığını vurgulamışlardır.[15]

Netice olarak, Mustafa Kemal Atatürk’ün Nahçıvan üzerinden yaptığı tespit ve bu mesele için harcanan çaba özellikle kendisini SSCB dağıldıkdan sonra daha net bir biçimde göstermiş ve Türkiye ile Azerbaycan arasında tek sınır toprağı Nahçıvan olmuştur.

SSCB Sonrası Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti

SSCB döneminden bu yana Nahçıvan, Azerbaycan’dan tecrit edilmeye çalışılmıştır. Bu doğrultuda SSCB tarafından 9 Eylül 1930 tarihinde Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve Zengilan rayonu arasında olan bölgede Mehri bölgesi yaratılmış ve Nahçıvan diğer Azerbaycan topraklarından tecrit edilmiştir. SSCB sonrası batı ve Rusya Federasyonu destekli Ermenistan ordusunun Dağlık Karabağ ve etraf topraklarını işgal etmesiyle Nahçıvan tecrit vaziyetine düşmüştür. Bununla da Nahçıvan üzerinden bağlantı kopmuştur. Ermenistan SSCB sonrası uzun dönem batı tarafından da, Rusya Federasyonu tarafından da Azerbaycan ve Türkiye başta olmakla Türk dünyası’na karşı bir koz olarak kullanılmaktaydı. Ayrıca İran İslam Cumhuriyeti de Azerbaycan’a karşı Ermenistan tarafını genel olarak desteklemiştir.[16]

Türkiye ise SSCB sonrası bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan ile beraber diğer Türk Cumhuriyetlerinin bağımsızlığını ilk devlet olarak tanımış ve onlara yardım  eli uzatmıştır.[17] Azerbaycan ile ilişkiler ise Azerbaycan’ın bağımsızlığından günümüze kadar yükselerek stratejik düzeye gelmiştir.[18] Birinci Karabağ Savaşı döneminde Ermenistan ordusunun Nahçıvan topraklarına kısa süreli olsa da taarruzları Türkiye’yi harekete geçmeye teşvik etmekteydi. Azerbaycan’ın eski Cumhurbaşkanı, dönemin ise Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin Yüksek Meclis Başkanı Haydar Aliyev de Nahçıvan’ın güvenliği açısından önemli adımlar atmıştır. Türkiye  ve İran ile ilişkiler geliştirilmeye başlanmış ve bu doğrultuda 24 Mart 1992 tarihinde Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti arasında iş birliği protokolü imzalanması büyük başarı olmuştur.[19] Ayrıca 28 Mayıs 1992 tarihinde Türkiye ile sınırda Sederek-Dilucu Köprüsü açılışı olmuştur. Bu zaman Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin Yüksek Meclis Başkanı Haydar Aliyev ile Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı Süleyman Demirel’in dostluk ve kardeşlik ifadeleri ilişkiler açısından önemli olmuştur.[20] Ayrıca bu dönemde Türkiye Cumhuriyeti Ermenistan’ın Nahçıvan’a saldırı yaptığı hakkında beyanat kabul etmiş ve 1921 yılında imzalanan Kars Antlaşması’na esasen Türkiye’nin Nahçıvan bölgesinde garantör olduğunu dünyaya beyan etmiştir.[21]

İkinci Karabağ Savaşı ve Nahçıvan Koridoru

Ermenistan’da 2018 yılında Batı destekli Nikol Paşinyan’ın başbakan olması Kafkasya’da yeni bir dönemin açılmasına sebep olmuştur. 12 Temmuz 2020 tarihinde Ermenistan ordusunun Tovuz bölgesine saldırısı Azerbaycan tarafından durdurulmuş ve Ermenistan çok sayıda zaiyat vererek geri çekilmiştir. 27 Eylül tarihinde Ermenistan tarafının yeni bir saldırısı neticesinde Azerbaycan ordusu taaruza geçmiş ve 10 Kasım Ateşkes Mutabakatı ile Azerbaycan’ın zafer kazandığını Ermenistan tarafı kabul etmiştir. Antlaşmalardan en önemli ve en heyecan verici meselelerden biri Nahçıvan’ın Azerbaycan’ın batı bölgeleri ile arasında ulaşım yollarının kurulmasıydı. Çünkü Türkiye ve Türk dünyası arasında tam ulaşım sağlanabilmekteydi. Bu madde Türkiye ve Azerbaycan başta olmakla Türk dünyası açısından sevinçle karşılansa da, bölgedeki bazı devletler tarafından endişe ile karşılanmıştır. Özellikle, İran İslam Cumhuriyeti’nin bu konuda tehditleri ile karşılaşma ihtimali söz konusu olmaktadır. Nahçıvan Koridoru’nun yaratılması ile Azerbaycan Nahçıvan’a karayolu bağlantısı olacaktır. Ayrıca, İran yerine Türkiye’nin bölgede güçlenmesi ve Azerbaycan’a karayolu vasıtasıyla bağlanması İran’ın istemeyeceği bir durumdur.[22] Nahçıvan ile Azerbaycan arasında karayolu bağlantısı kurulması halinde İran üzerinden Nahçıvan’a gidilmesine gerek kalmayacaktır. Azerbaycan ticareti İran ticaretine darbe vurabilecektir. Ayrıca, Türkiye’den gelen tırlar Orta Asya bölgelerine gitmesi uzun dönem İran üzerinden olmuştur ve bu sayı yılda 12 bine yakındır. Nahçıvan Koridoru, İran’ın buradan elde ettiği kazancına bir darbe vurulabilecektir.[23] Ayrıca Nahçıvan Koridoru’nun açılması Rusya için de olumsuz bir durum olabilir. Çünkü bölgede Türk dünyasının birbirine yakınlaşması Rusya için istenmeyecek bir durum olacaktır. Özellikle 1993 yılı sonrası Rusya’nın “Yakın Çevre” doktrinine uygun politikalarını incelersek durumun ciddiyeti ortaya çıkacaktır. Rus basını da Türk ordusunun Karabağ’da olmasına olumsuz bakmaktadır.[24]

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev 31 Aralık 2020 tarihinde Türkiye Savunma Bakanı Hulusi Akar ile yaptığı görüşmede Azerbaycan, Nahçıvan ve Türkiye arasında yapılacak demiryolunun inşasına kısa sürede başlanmasının öneminin altını çizmiştir.[25] Karabağ zaferi sonrası Ulaştırma Bakanı Adil Karaismailoğlu Nahçıvan’a yeni demiryolu planlandığını vurgulaması Türkiye ve Azerbaycan arasında kesintisiz ulaşımın olması ihtimalini güçlendirmiştir.[26] Ayrıca Bakan Kars-Iğdır-Nahçıvan demiryolunun projesi için zemin etüdünün bitme aşamasında olduğunu söylemiştir.[27] Nahçıvan bölgesinin önemini daha da artıran diğer önemli olay ise Şubat 2020 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Nahçıvan’dan Türkiye’ye doğalgaz hattı kuracağını açıklaması olmuştur.[28]

Bir bıçak olarak Azerbaycan ve Türkiye arasına saplanan Ermenistan’ın mağlup olması Karabağ ve Nahçıvan’ın karayolu ile birleşmesi Azerbaycan ve Türkiye ilişkilerini daha da artıracağı gibi Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile de ilişkilere olumlu yönde tesir edebilir.[29] Unutulmamalıdır ki, Azerbaycan dış politikasında temel hedef  Türkiye ile beraber Türk dünyası devletleri ile de ilişkileri güçlendirmek ön sırada olan konulardan biridir.[30] Özellikle Karabağ zaferi sonrası bu konu artık daha da önemli bir hal almıştır.

Sonuç

İkinci Karabağ Savaşı’nda zafer kazanan Azerbaycan topraklarının büyük bir kısmını kurtarmakla beraber Nahçıvan Koridorunu kurma hakkı elde etmesi hem Azerbaycan Dış Politikasında, hem de Türk Dünyası açısından önemli bir yeni bir sayfa açacaktır. Bu bağlamda birçok tehdit ve fırsat ortaya çıkacaktır. Tehditleri kısa olarak değerlendirirsek Türkiye ve Türk dünyasının bu denli yakınlaşmasını İran ve Rusya başta olmakla AB de hoş karşılamayacaktır. Rus basınında bu memnuniyetsizlikler açık şekilde görünüyor. Ayrıca Türkiye ve Azerbaycan arasında direkt bağlantılı ulaşım yollarının olması İran’ı ekonomik anlamda büyük kayıplarla karşılaştıracaktır. AB tarafı da Azerbaycan ve diğer Türk dünyası devletlerinin Türkiye ile iyi ilişkiler kurmasının sonucunda Doğu Akdeniz meselesinde Türkiye’ye müttefikler kazandıracağını düşünmektedir. Bunları göz önünü getirirsek tarafların Türk dünyası yakınlaşmasını kolay kabul etmeyeceğini düşüne biliriz. İlaveten kurulacak yeni ulaşım yollarına Rus İstihbaratı’nın kontrol etmesi de Türkiye ve Azerbaycan için olumsuz bir durumdur. Kazançlara bakarsak Türkiye özellikle Karabağ zaferi sonrası Transkafkasya’da söz sahibi olması Nahçıvan koridoru ile Azerbaycan’a engelsiz erişimi, Nahçıvan yolu ile Azerbaycan’dan Türkiye’ye yeni boru hatlarının yapılma ihtimalleri ve Hazar Denizi vasıtasıyla Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine ulaşımı Türkiye ve Türk dünyası açısından Nahçıvan Koridorunun önemini gösteriyor.

Vusal Hasanzadeh

BAU DEGS Genç Gönüllü  Araştırmacısı

 

Kaynakça.

Atnur, İbrahim Ethem. “Mustafa Kemal (Atatürk) ve Nahçıvan,” Erdem Dergisi, 11(32), (1998): 367-370.

Bardakçı, Murat. “Tarihin Arka Odası”, Habertürk, “Lozan Antlaşması” “Dr.Ali Güler” 28 Şubat 2015

BBC Azərbaycanca, “Azərbaycanla Naxçıvan arasındakı koridor Tehranı narahat edir: Türk ölkələri arasında ticarət qovşağı rolunu oynayan İran bu xüsusiyyəti itirə bilər”, 30.11.2020, https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-55064577, (erişim tarihi: 09.02.2021)

BBC Türkçe, “Aliyev: “Azerbaycan’ı Nahçıvan ve Türkiye’ye bağlayacak demiryolu inşasına başlanıyor””, 31.12.2020, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-55497242, (erişim tarihi: 09.02.2021)

BBC Türkçe, “Rus basını: ‘Türk ordusunun Azerbaycan’da olması Moskova için iyi haber değil’”, 02.12.2020, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-55150658, (erişim tarihi: 09.02.2021)

Çeçen, Anıl. Türkiye ve Avrasya. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2015.

Doster, Barış. Atatürk, Türk Dünyası ve Mazlum Milletler. İstanbul: Asikitap, 2020.

Habertürk, “Türkiye Nahçıvan arasında doğalgaz hattı kurulacak”, 26.02.2020, https://www.haberturk.com/turkiye-nahcivan-arasinda-dogalgaz-hatti-kurulacak-2595952-ekonomi , (erişim tarihi: 09.02.2021)

Həsənli, Cəmil. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xarici Siyasəti (1918-1920), Bakı: “GARISMA” MMC, 2019.

Keskin, Öyküm Hüma. “Atatürk’ün Türkiye’nin Azerbaycan ile kara sınırı olması için İran’dan toprak satın aldığı iddiası”, Teyit, 03.10.2020, https://teyit.org/ataturkun-turkiyenin-azerbaycan-ile-kara-siniri-olmasi-icin-irandan-toprak-satin-aldigi-iddiasi, (erişim tarihi: 09.02.2021)

Məmmədov, Məmməd. “Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin Naxçıvan dövrü”, Azərbaycan, 3.08.2008, s.2, http://www.elibrary.az/docs/QAZET/qzt2008_2516q.pdf, erişim tarihi: 09.02.2021

Məmmədov, Məmməd. “Naxçıvandan başlanan yol”, Azərbaycan. 13.03.2011, s. 3, http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2011/mart/163149.htm, (erişim tarihi: 09.02.2021)

Meydan, Sinan. Yalanlara, Çarpıtmalara, İftiralara Panzehir/Gerçeğe Çağrı. İstanbul: İnkilap Kitabevi, 2015.

Muslu, Ceyda. “Kars-Iğdır-Nahçıvan hattı Türk dünyasını buluşturacak” , TRT Haber, 14.11.2020, https://www.trthaber.com/haber/gundem/kars-igdir-nahcivan-hatti-turk-dunyasini-bulusturacak-530911.html,  (erişim tarihi: 09.02.2021)

Nakhchivan, http://www.nakhchivan.az/portal-1/index-2.htm, (erişim tarihi: 09.02.2021)

Perinçek, Mehmet. Türk-Rus Diplomasisinden Gizli Sayfalar Siyaset – Askeriye – Ekonomi – Kültür – Bilim – Spor. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2016.

Polat, Soner. Türkiye İçin Jeopolitik Rota. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2019.

Samedov, Perviz Hebiboğlu& Kuruçim, Abdullah Yücel. Hazar Denizi Hidropolitiği Türkiye Azerbaycan Gürcistan İlişkileri. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2017

Saray, Mehmet. Atatürk ve Türk Dünyası. İstanbul: Acar Yayınları, 1998.

Saray, Mehmet. Yeni Türk Cumhuriyetleri Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019.

T.C. Dışişleri Bakanlığı Nahçıvan Başkonsolosluğu, “Nahçıvan’ın Kısa Tarihçesi”, 27.12.2016, http://naxcivan.cg.mfa.gov.tr/Mission/ShowInfoNote/208580#:~:text=Nah%C3%A7%C4%B1van%20tarih%20%C3%A7a%C4%9Flar%C4%B1n%C4%B1n%20hemen%20hemen%20tamam%C4%B1n%C4%B1%20ya%C5%9Fam%C4%B1%C5%9F%20olan%20%C3%B6nemli%20merkezlerden%20biridir.&text=Nah%C3%A7%C4%B1van’%C4%B1n%20T%C3%BCrkle%C5%9Fmesi%20%C4%B0skitler%20ve,gibi%20devletlerin%20m%C3%BCcadelelerine%20sahne%20olmu%C5%9Ftur. ,  (erişim tarihi: 09.02.2021)

Veliyev, Cavid. Azerbaycan – Türkiye Stratejik Ortaklığı Tarihi ve Güncel Boyutlar. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.

Yeni Azerbaycan, “Ulu öndər Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi müasir müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin ən mühüm səhifələrindən birini təşkil edir”, 01.09.2018, http://www.yeniazerbaycan.com/Analitik_e42954_az.html, erişim tarihi: 09.02.2021

 

Yeniçağ, “Kremlin açıkladı. İşte Karabağ anlaşmasının tam metni”, 10.11.2020, https://www.yenicaggazetesi.com.tr/kremlin-acikladi-iste-karabag-anlasmasinin-tam-metni-314499h.htm, (erişim tarihi 08.02.2021)

Zorlu, Kürşad(2020a). “Nahçıvan koridoru: Fırsatlar, tehditler (1)” , Habertürk, 20.11.2020, https://www.haberturk.com/yazarlar/prof-dr-kursad-zorlu/2875650-nahcivan-koridoru-firsatlar-tehditler-1, (erişim tarihi: 09.02.2021)

Zorlu, Kürşad(2020b). “Nahçıvan koridoru: Fırsatlar, tehditler (2)” , Habertürk, 21.11.2020, https://www.haberturk.com/yazarlar/prof-dr-kursad-zorlu/2876898-nahcivan-koridoru-firsatlar-tehditler-2, (erişim tarihi: 09.02.2021)

Zorlu, Kürşad(2020c). “Nahçıvan koridoru: Fırsatlar, tehditler (3)”, Habertürk, 22.11.2020, https://www.haberturk.com/yazarlar/prof-dr-kursad-zorlu/2877778-nahcivan-koridoru-firsatlar-tehditler-3 ,(erişim tarihi: 09.02.2021)

 

 

 

 

[1] Yeniçağ, “Kremlin açıkladı. İşte Karabağ anlaşmasının tam metni”, 10.11.2020, https://www.yenicaggazetesi.com.tr/kremlin-acikladi-iste-karabag-anlasmasinin-tam-metni-314499h.htm, erişim tarihi: 08.02.2021

[2] Cəmil Həsənli, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xarici Siyasəti (1918-1920), (Bakı: “GARISMA” MMC, 2019), s.80

[3] http://www.nakhchivan.az/portal-1/index-2.htm, erişim tarihi: 9 Şubat 2021

[4] Nahçıvan hakkında kısa bilgi için bkz: T.C. Dışişleri Bakanlığı Nahçıvan Başkonsolosluğu, “Nahçıvan’ın Kısa Tarihçesi”, 27.12.2016, http://naxcivan.cg.mfa.gov.tr/Mission/ShowInfoNote/208580#:~:text=Nah%C3%A7%C4%B1van%20tarih%20%C3%A7a%C4%9Flar%C4%B1n%C4%B1n%20hemen%20hemen%20tamam%C4%B1n%C4%B1%20ya%C5%9Fam%C4%B1%C5%9F%20olan%20%C3%B6nemli%20merkezlerden%20biridir.&text=Nah%C3%A7%C4%B1van’%C4%B1n%20T%C3%BCrkle%C5%9Fmesi%20%C4%B0skitler%20ve,gibi%20devletlerin%20m%C3%BCcadelelerine%20sahne%20olmu%C5%9Ftur. ,  (erişim tarihi: 09.02.2021)

[5] Sinan Meydan, Yalanlara, Çarpıtmalara, İftiralara Panzehir/Gerçeğe Çağrı, (İstanbul: İnkilap Kitabevi, 2015), s.331; İbrahim Ethem Atnur, “Mustafa Kemal (Atatürk) ve Nahçıvan,” Erdem Dergisi, 11(32), (1998), 367.

[6] Meydan, 331-332.

[7] Kürşad Zorlu (2020a). “Nahçıvan koridoru: Fırsatlar, tehditler (1)” , Habertürk, 20.11.2020, https://www.haberturk.com/yazarlar/prof-dr-kursad-zorlu/2875650-nahcivan-koridoru-firsatlar-tehditler-1, (erişim tarihi: 09.02.2021)

[8] Athar, 368.

[9] Mehmet Perinçek, Türk-Rus Diplomasisinden Gizli Sayfalar Siyaset – Askeriye – Ekonomi – Kültür – Bilim – Spor, (İstanbul: Kaynak Yayınları, 2016), s.58; Atnur, 368.

[10]  Athar, 369; Meydan, 332.

[11] Athar, 369

[12] Mehmet Saray, Atatürk ve Türk Dünyası, (İstanbul: Acar Yayınları, 1988), s.37-39; Barış Doster, Atatürk, Türk Dünyası ve Mazlum Milletler, (İstanbul: Asikitap, 2020), s.211.

[13] Saray, s.19; Doster, s.210; Meydan, 333.

[14]Murat Bardakçı, “Tarihin Arka Odası”, Habertürk, “Lozan Antlaşması” “Dr.Ali Güler” 28 Şubat 2015

[15]Öyküm Hüma Keskin, “Atatürk’ün Türkiye’nin Azerbaycan ile kara sınırı olması için İran’dan toprak satın aldığı iddiası”, Teyit, 03.10.2020, https://teyit.org/ataturkun-turkiyenin-azerbaycan-ile-kara-siniri-olmasi-icin-irandan-toprak-satin-aldigi-iddiasi, erişim tarihi: 09.02.2021

[16] Soner Polat, Türkiye İçin Jeopolitik Rota, (İstanbul: Kaynak Yayınları, 2019), s.209

[17] Mehmet Saray, Yeni Türk Cumhuriyetleri Tarihi, (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2020), s.455

[18] Konu ile ilgili bkz:  Cavid Veliyev. Azerbaycan – Türkiye Stratejik Ortaklığı Tarihi ve Güncel Boyutlar. (İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020).

[19]Yeni Azerbaycan, “Ulu öndər Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi müasir müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin ən mühüm səhifələrindən birini təşkil edir”, 01.09.2018, http://www.yeniazerbaycan.com/Analitik_e42954_az.html, erişim tarihi: 09.02.2021

[20] Məmməd Məmmədov, “Naxçıvandan başlanan yol”, Azərbaycan. 13.03.2011, s. 3, http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2011/mart/163149.htm, erişim tarihi: 09.02.2021

[21] Məmməd Məmmədov, “Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin Naxçıvan dövrü”, Azərbaycan, 3.08.2008, s.2, http://www.elibrary.az/docs/QAZET/qzt2008_2516q.pdf, erişim tarihi: 09.02.2021

[22] Kürşad Zorlu (2020c). “Nahçıvan koridoru: Fırsatlar, tehditler (3)”, Habertürk, 22.11.2020, https://www.haberturk.com/yazarlar/prof-dr-kursad-zorlu/2877778-nahcivan-koridoru-firsatlar-tehditler-3, (erişim tarihi: 09.02.2021)

[23] BBC Azərbaycanca, “Azərbaycanla Naxçıvan arasındakı koridor Tehranı narahat edir: Türk ölkələri arasında ticarət qovşağı rolunu oynayan İran bu xüsusiyyəti itirə bilər”, 30.11.2020, https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-55064577, (erişim tarihi: 09.02.2021)

[24] BBC Türkçe, “Rus basını: ‘Türk ordusunun Azerbaycan’da olması Moskova için iyi haber değil’”, 02.12.2020, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-55150658, (erişim tarihi: 09.02.2021)

[25] BBC Türkçe, Aliyev: “Azerbaycan’ı Nahçıvan ve Türkiye’ye bağlayacak demiryolu inşasına başlanıyor”, 31.12.2020, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-55497242,  (erişim tarihi: 09.02.2021)

[26]Kürşad Zorlu (2020b). “Nahçıvan koridoru: Fırsatlar, tehditler (2)” , Habertürk, 21.11.2020, https://www.haberturk.com/yazarlar/prof-dr-kursad-zorlu/2876898-nahcivan-koridoru-firsatlar-tehditler-2, (erişim tarihi: 09.02.2021)

[27] Ceyda Muslu, “Kars-Iğdır-Nahçıvan hattı Türk dünyasını buluşturacak” , TRT Haber, 14.11.2020, https://www.trthaber.com/haber/gundem/kars-igdir-nahcivan-hatti-turk-dunyasini-bulusturacak-530911.html,  (erişim tarihi: 09.02.2021)

[28] Habertürk, “Türkiye Nahçıvan arasında doğalgaz hattı kurulacak”, 26.02.2020, https://www.haberturk.com/turkiye-nahcivan-arasinda-dogalgaz-hatti-kurulacak-2595952-ekonomi , (erişim tarihi: 09.02.2021)

[29] Konu ile ilgili bkz: Anıl Çeçen, Türkiye ve Avrasya, (İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2015), s.152-172

[30] Perviz Hebiboğlu Samedov& Abdullah Yücel Kuruçim. Hazar Denizi Hidropolitiği Türkiye Azerbaycan Gürcistan İlişkileri (İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2017), s.247

DİĞER YAZILAR

Grönland seçimlerini kazanarak Geleneksel Siumut Liderliğini Deviren Inuit Ataqatigiit
Grönland seçimlerini kazanarak Geleneksel Siumut Liderliğini Deviren Inuit Ataqatigiit
13 Nisan 2021

  Inuit Ataqatigiit Grönland seçimlerini kazanarak geleneksel Siumut liderliğini devirmiş oldu. Bu seçimlerde en önemli konuların başında Grönland’de yapılması...

Rusya’dan kritik ‘Kanal İstanbul’ ve ‘Montrö’ açıklaması: “Değiştirilmesi söz konusu değil.”
Rusya’dan kritik ‘Kanal İstanbul’ ve ‘Montrö’ açıklaması: “Değiştirilmesi söz konusu değil.”
10 Nisan 2021

BAU DEGS Başkanı Doç.Dr. Cihat Yaycı; “Hep başından beri söylediğim şeyi Rus Büyükelçi de söylemiş. Kanal İstanbul Montrö’yü etkilemez!!!”...