NİJER VE ÇAD ÖZELİNDE SAHRA VE TÜRKİYE İLİŞKİLERİ

20 Mart 2021

Özet

 Türkiye Cumhuriyeti’nin, uzun yıllar boyunca Türk hakimiyeti ve etkisi altında kalan Nijer ve Çad’a dönüşü 1998 Afrika Açılım Eylem Planı ile sağlanmıştır. Bu plan çerçevesinde batılı devletlerin çok uzun süredir Afrika devletleri ile kurduğu ilişkiyi Türkiye, 1998’de kurmaya başlamıştır. Bu çerçevede karşılıklı büyükelçilik ve konsolosluklar açılmış olup hem kültürel hem de ticari ilişkiler arttırılmaya başlanmıştır.

İkili ilişkilerimizin geliştirilmesi hem bölgesel açıdan hem de küresel açıdan büyük önem taşırken Türkiye Cumhuriyeti’nin bu iki ülkeyle 2019 yılındaki toplam ticaret hacmi, Nijer ile sadece 72 milyon dolar olup yine Çad ile de 72.4 milyon dolar olmuştur.

GİRİŞ

Sahra kelimesi etimolojik olarak incelendiğinde Arapça “Çöl” manasına gelmektedir. Bu kelimenin kullanılmasının sebebi ise Afrika Kıtası’nın ortası ve kuzeyi arasında 9 milyon metrekare ile kıtanın %10’unu kaplayan dünyanın en büyük sıcak çölü olmasıdır.[1]

Sahra Çölü üzerinde Cezayir, Çad, Mısır, Libya, Fas, Moritanya, Mali, Nijer, Sudan, Tunus ve Batı Sahra olmak üzere toplam 11 devlet bulunmaktadır. Bu 11 devletin hepsinin Türklerle geçmişten kalma bir mazisi vardır. Bu mazi hem İslam kaynaklı hem de Türk yönetimleri kaynaklı olmaktaydı.

7.yüzyılda Arapların vasıtasıyla Afrika’nın İslam dini ile tanışması, 9. Yüzyılda ise İslam dinini benimseyen Türklerin, kıtaya ayak basmasıyla Afrika , hem Türkler hem de İslamiyet ile tanışmış oldu.

Türklerin kıtaya ayak basmasından kısa bir süre sonra Türkler bölgede çeşitli devletler kurmuştur. Kurulmuş olan devletlerden bazıları; Tolunoğulları Devleti (868-905), İhşîdîler Devleti (935-969), Eyyûbîler Devleti (1171-1250), Memluk Sultanlığı (1250-1517) ve Osmanlı Devleti’dir (1517-1912). Osmanlı Devleti’nin Memluk Sultanlığı’nı 1517 yılında yıkmasıyla Kuzey Afrika ve Sahra bölgesine geçişi başlamıştır. 1517 yılından Uşi Anlaşmasının imzalandığı ve bölgedeki son Osmanlı toprağı Trablusgarp’ın 1912 yılında teslimiyetine kadar Osmanlı Devleti, Kuzey Afrika ve Sahra Çölü bölgesinde hüküm sürmüştür. 20. Yüzyılın sonlarına kadar da Sahra Çölü üzerinde bulunan bu 11 devlet sömürge olarak batılı devletlerin egemenliği altından kısa aralıklarla şartlı egemenliklerine kavuşmuşlardır. 21. yüzyılda Türkiye Cumhuriyeti, Afrika kıtasından uzak kaldığının farkına varmış ve 1998 yılında ortaya konulan Afrika Açılım Eylem Planı’nı hayata geçirmeye başlamıştır. Bu planın amacı sadece Afrikalı devletlerle olan ticaret hacmini ve kültürlerin kaynaşmasını arttırmak olmayıp Türkiye Cumhuriyeti’nin Birleşmiş Milletler’de göstermiş olduğu faaliyetlere destek verecek devletler arayışı da sayılabilecektir. Bu amaçlar doğrultusunda 2020 itibariyle Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) Başkanı “Türk müteahhitler tarafından Afrika’da yürütülen projelerin değeri 65 milyar doları aştı”[2] açıklaması Türkiye Cumhuriyeti’nin Afrika politikasının ne kadar doğru olduğunu görebilmekteyiz.

NİJER-TÜRKİYE

Sahra Çölü üzerinde bulunan Nijer, kayıtlara göre 10. Yüzyılda komşu devleti olan Trablusgarp (Libya) yerli halkı Berberiler vasıtasıyla İslam dini ile tanışmıştır. 16. Yüzyılda ise Osmanlı’nın Trablusgarp’ı İspanyol yayılmacılığından kurtardığı dönemde Osmanlı ile ilk ilişkileri başlamıştır. 19.Yüzyılın sonlarına doğru ise Avrupalı devletlerin Nijer’e ulaşmasıyla ve Osmanlı Devleti’nin de gerekli ilgi ve alakayı gösterememesinden kaynaklı olarak 1900 yılında Fransız Batı Afrikası hakimiyetine girmiştir. Fransa tarafından halkı ve toprakları sömürülen Nijer, 3 Ağustos 1960 tarihinde Fransa’dan bağımsızlığını kazanmıştır. Her ne kadar bağımsızlığını ilan etse de bu bağımsızlık şartlı olmaktaydı. Bu şartlardan bazıları ise kamu ihalelerinde Fransız şirketlere öncelik verilmesi ve merkez bankasının kontrolünü Fransızların elinde bulundurmasıydı. Bu gibi sebepler yüzünden halen daha sömürülmeye devam etmektedir. Türkiye’nin 1998 yılında Afrika Açılım Eylem Planı ile Türkiye Cumhuriyeti, uzun zamandır uzak kaldığı bu topraklara geri dönmek için ilk adımları atmıştır. Bu plan çerçevesinde Ocak 2012’de Türkiye’nin Niamey Büyükelçiliği, Aralık 2012’de ise Nijer’in Ankara Büyükelçiliği açıldı. Türkiye’nin Afrika’da uyguladığı kamu diplomasisi sayesinde iki ülke arasındaki ticaret hacmi ise 72 milyon doları buldu. [3]

Şekil 1 (Nijer’in Ülkelere Göre İthalatı)[4]

Uluslararası Para Fonu (IMF)’nun yayınlamış olduğu bilgilere göre dünyanın en yoksul ülkelerinden olan Nijer, özellikle iç savaş halinde olan kuzey komşusu Libya’nın istikrarsız hali sebebiyle ticaret yolları açısından zor duruma düşmüştür.[5] Türkiye’nin Libya’da Uluslararası Mutabakat Hükümeti (UMH) ile yapmış olduğu ikili anlaşmalar sayesinde Libya topraklarına huzur ve güven ortamı getirileceği konusunda şüphe bulunmamaktadır. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun da 27 Kasım 2020 tarihinde Nijer’e yapmış olduğu ziyaret ile Türkiye’nin Nijer’le arasındaki ticaret hacmini ve kültürel bağlarını geliştirmek istediği ortadadır.

ÇAD-TÜRKİYE

 Nijer gibi Sahra Çölü üzerinde bulunan Çad, Nijer’in doğusunda, Libya’nın güneyinde ve Sudan’ın batısında yer almaktadır. Ülke nüfusunun %57,7’si Müslüman, %21,5’i Katolik, %16,6’sı da Protestan’dır.[6] Osmanlı Devleti ile ilk tanışmaları ise Osmanlı’nın Trablusgarp (Libya)’ı topraklarına kattıktan sonra Fizan Çölü’ne doğru ilerleyerek şimdiki Çad sınırlarına komşu olmasıyla olmuştur.[7] 20. yüzyılda ise Fransızlar Çad’ı işgal ederek tıpkı Nijer gibi Çad’ı da sömürge topraklarına dahil etmiştir. 11 Ağustos 1960 tarihinde ise Çad bağımsızlığını Nijer gibi şartlı da olsa kazanmıştır.

 

 

 

Şekil 2 (Libya’nın bölgeleri)[8]

Ülkenin ekonomisi büyük ölçüde petrole dayalıdır. ABD, petrol sektörüne yaptığı yatırımlar ile Çad’ın en büyük yatırımcısı olmuştur.[9] Ayrıca Çad’da üretim maliyetleri; standartların olmaması, kalifiye eleman ve altyapı eksiklikleri nedeniyle oldukça yüksektir.[10] Bu nedenler dolayısıyla bölgedeki diğer devletler gibi ekonomik yönden kırılgandır. Bu kırılganlığın farkında olan ve 1998 Afrika Açılım Eylem Planı ile Afrika kıtasına atağa geçmek isteyen Türkiye Cumhuriyeti, Encemine Büyükelçiliğimiz 1 Mart 2013 tarihinde faaliyete geçmiş ve Çad’ın Ankara Büyükelçiliğinin 10 Aralık 2014 tarihinde faaliyete geçmesiyle Türkiye Cumhuriyeti, artık Çad ile ilişkilerini yükselen bir ivme kazananması için uğraş göstermektedir.

Çad-Türkiye İş Forumu T.C. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Çad Cumhurbaşkanı Idris Deby Itno tarafından 26 Aralık 2017 tarihinde Çad’ın başkenti Encemine’de gerçekleştirildi.  Bu sürecin devamında dünyada etkin olan COVID-19 sebebiyle Türkiye Cumhuriyeti çoğu devlete yaptığı gibi tıbbi malzeme yardımı dışında Çad’a tıbbi malzemelere ek olarak ambulans yardımında dahi bulunmuştur.[11]

Dışişleri Bakanlığı 27 Ocak 2020 tarihinde internet sitesi üzerinden “Türkiye iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerin tesisinin 50. yıldönümü münasebetiyle, ticari ve ekonomik ilişkiler başta olmak üzere Çad’la her alanda ilişkileri geliştirmeye kararlıdır.” açıklamasında bulunmuştur.[12] Çad’la toplam ticaret hacmimiz 2019 yılında 72,4 milyon dolardır.[13]

 

Şekil 3 (Türkiye’nin Çad ile Ticaretini Gösterir Harita)[14]

 

SONUÇ

Afrika uzun zaman batılı devletler tarafından sömürüldükten sonra özgürlüklerini kazanmış bir kıtadır, hatta şu an bile tam anlamıyla özgür olamayıp, şartlı özgürlükleri vardır. Türkiye Cumhuriyeti’nin özellikle 1998-2020 yılları arasında Afrika’da göstermiş olduğu faaliyetlere bakıldığında batılı devletlerin sömürge devlet kimliğine asla bürünmemiştir aksine sömürgeciliğe karşı hareket ederek Afrika’ya tüm kurumları ve iş insanları ile kamu diplomasisi uygulamış, bu coğrafyada bulunan halklara yardım eli uzatmıştır. Bu diplomasi sayesinde devletlerle gerek kültürel gerekse de ticaret hacmi yönünden gün geçtikçe daha çok gelişme göstermektedir. Sahra coğrafyası özellikle terörizm kaynaklı güvenlik sorunları ve açlıkla karşı karşıyadır. Bu durum 15-16 Şubat tarihlerinde Çad’ın Başkenti Encemine’de düzenlenen G5 Sahel Zirvesi’de de tartışılmıştır. Özellikle Çad Cumhurbaşkanı Idriss Deby nisan ayında, “Askerlerimiz Çad Gölü ve Sahel için ölüyor. Artık bugünden itibaren Çad askerleri ülke dışında bir yerde savaşmayacak.” açıklamasını yapmıştır.[15] Bölgede artık Fransa’ya olan güven azalmakta ve yeni müttefikler aranmaktadır. Türkiye yeni dönemde Afrika’da Fransa’nın yerini alacak yeni bir müttefik olmaktadır. Özellikle Sahel’e güvenlik ve ulaştırma alanında yatırımlar mutlaka arttırılmalıdır.

 

BAU DEGS Araştırmacısı KAMER BERK CAN

 

 

KAYNAKÇA

1)Dışişleri Bakanlığı,” No: 26, 27 Ocak 2020, Türkiye Cumhuriyeti ve Çad Cumhuriyeti Arasında Diplomatik İlişkilerin Kuruluşunun 50. Yıldönümü Hk.”,27 Ocak, 2020. http://www.mfa.gov.tr/no_26_-turkiye-cad-diplomatik-iliskilerin-kurulusu-yildonumu-hk.tr.mfa

2) Kara, Burcu. Sahra Çölü: İklimi, canlıları, coğrafyası ve insanları” Evrenatlasi sitesi, 2019.

3) https://www.trthaber.com/haber/ekonomi/son-18-yilda-turkiyenin-afrika-ulkeleriyle-ticaret-hacmi-4-kat-artti-484075.html , TRT Haber, 12 Mayıs,2020.

4) Devecioğlu, Kaan. “Afrika’da Türkiye’nin diplomasi ufku genişliyor”, Anadolu Ajansı, 30 Haziran, 2020.

5) Ticaret Bakanlığı Dış Temsilcilikler ve Uluslararası Etkinlikler Genel Müdürlüğü ,“Nijer: Ülke Raporu”, 2020.

https://ticaret.gov.tr/data/5ed8fb0c13b876d8ec73d5f1/Nijer%20Ülke%20Profili.docx.pdf

6) “IMF Dünyanın En Fakir 25 Ülkesini Açıkladı!”, Emlak 365 Haber, 2020

https://www.emlak365.com/ekonomi/imf-dunyanin-en-fakir-25-ulkesini-acikladi-29231

7) YACOUB, Abdallatif Mahamat.” ÇAD-TÜRKİYE EKONOMİK İLİŞKİLERİ”, Medeniyet ve Toplum, 2:2018.

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/591090

8) Ticaret Bakanlığı Dış Temsilcilikler ve Uluslararası Etkinlikler Genel Müdürlüğü, “ÇAD ÜLKE PROFİLİ”,Temmuz,2020.

https://ticaret.gov.tr/data/5b885d7aaf23be7c5c10c65a/ÇAD%20ülke%20profili.pdf

9) Dalaa, Mustapha Dalaa, Karabacak, Safiye “Fransa Biden’ın görevi devralmasının ardından Sahel bölgesinden çekilme kararını yeniden değerlendiriyor” ,Anadolu Ajansı, 23 Şubat,2021.

https://www.aa.com.tr/tr/dunya/fransa-bidenin-gorevi-devralmasinin-ardindan-sahel-bolgesinden-cekilme-kararini-yeniden-degerlendiriyor/2153898

10) Karadağ, Aykut.  “Türkiye ikinci kez Çad’a tıbbi yardım malzemesi gönderdi”, Anadolu Ajansı, 18 Haziran, 2020. https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/turkiye-ikinci-kez-cada-tibbi-yardim-malzemesi-gonderdi/1881209

[1]Burcu Kara, “Sahra Çölü: İklimi, canlıları, coğrafyası ve insanları”,Evrenatlasi sitesi, 2019.

[2] https://www.trthaber.com/haber/ekonomi/son-18-yilda-turkiyenin-afrika-ulkeleriyle-ticaret-hacmi-4-kat-artti-484075.html , TRT HABER, 12 Mayıs,2020.

[3] Kaan Devecioğlu, “Afrika’da Türkiye’nin diplomasi ufku genişliyor”, Anadolu Ajansı, 30 Haziran, 2020.

[4] Ticaret Bakanlığı Dış Temsilcilikler ve Uluslararası Etkinlikler Genel Müdürlüğü ,“Nijer: Ülke Raporu”, 2020.

https://ticaret.gov.tr/data/5ed8fb0c13b876d8ec73d5f1/Nijer%20Ülke%20Profili.docx.pdf

[5] “IMF Dünyanın En Fakir 25 Ülkesini Açıkladı!”, Emlak 365 Haber, 2020

https://www.emlak365.com/ekonomi/imf-dunyanin-en-fakir-25-ulkesini-acikladi-29231

[6] Vikipedia , ”Çad Ülke Profili” https://tr.wikipedia.org/wiki/Çad

[7] Vikipedia , ”Çad Ülke Profili” https://tr.wikipedia.org/wiki/Çad

[8] https://www.turkmeninsesi.net/kisa-bir-sohbet-fizan/

[9] Abdallatif Mahamat YACOUB,” ÇAD-TÜRKİYE EKONOMİK İLİŞKİLERİ”, Medeniyet ve Toplum, 2:2018. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/591090

[10] Ticaret Bakanlığı Dış Temsilcilikler ve Uluslararası Etkinlikler Genel Müdürlüğü, “ÇAD ÜLKE PROFİLİ”,Temmuz,2020.

https://ticaret.gov.tr/data/5b885d7aaf23be7c5c10c65a/ÇAD%20ülke%20profili.pdf

[11] Aykut Karadağ, “Türkiye ikinci kez Çad’a tıbbi yardım malzemesi gönderdi”, Anadolu Ajansı, 18 Haziran, 2020. https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/turkiye-ikinci-kez-cada-tibbi-yardim-malzemesi-gonderdi/1881209

[12] Dışişleri Bakanlığı,” No: 26, 27 Ocak 2020, Türkiye Cumhuriyeti ve Çad Cumhuriyeti Arasında Diplomatik İlişkilerin Kuruluşunun 50. Yıldönümü Hk.”,27 Ocak, 2020. http://www.mfa.gov.tr/no_26_-turkiye-cad-diplomatik-iliskilerin-kurulusu-yildonumu-hk.tr.mfa

[13] Ticaret Bakanlığı Dış Temsilcilikler ve Uluslararası Etkinlikler Genel Müdürlüğü, “ÇAD ÜLKE PROFİLİ”,Temmuz,2020.

[14] Ticaret Bakanlığı Dış Temsilcilikler ve Uluslararası Etkinlikler Genel Müdürlüğü, “ÇAD ÜLKE PROFİLİ”,Temmuz,2020.

https://ticaret.gov.tr/data/5b885d7aaf23be7c5c10c65a/ÇAD%20ülke%20profili.pdf

[15] Mustapha Dalaa, Safiye Karabacak,” Fransa Biden’ın görevi devralmasının ardından Sahel bölgesinden çekilme kararını yeniden değerlendiriyor” ,Anadolu Ajansı, 23 Şubat,2021.

https://www.aa.com.tr/tr/dunya/fransa-bidenin-gorevi-devralmasinin-ardindan-sahel-bolgesinden-cekilme-kararini-yeniden-degerlendiriyor/2153898

DİĞER YAZILAR

Grönland seçimlerini kazanarak Geleneksel Siumut Liderliğini Deviren Inuit Ataqatigiit
Grönland seçimlerini kazanarak Geleneksel Siumut Liderliğini Deviren Inuit Ataqatigiit
13 Nisan 2021

  Inuit Ataqatigiit Grönland seçimlerini kazanarak geleneksel Siumut liderliğini devirmiş oldu. Bu seçimlerde en önemli konuların başında Grönland’de yapılması...

Rusya’dan kritik ‘Kanal İstanbul’ ve ‘Montrö’ açıklaması: “Değiştirilmesi söz konusu değil.”
Rusya’dan kritik ‘Kanal İstanbul’ ve ‘Montrö’ açıklaması: “Değiştirilmesi söz konusu değil.”
10 Nisan 2021

BAU DEGS Başkanı Doç.Dr. Cihat Yaycı; “Hep başından beri söylediğim şeyi Rus Büyükelçi de söylemiş. Kanal İstanbul Montrö’yü etkilemez!!!”...