Türkiye ve İran Geriliminde Azerbaycan’ın tutumu

4 Nisan 2021

 

Son dönemde Türkiye Cumhuriyeti ve İran İslam Cumhuriyeti arasında ilişkilerin gerildiğine şahit olmaktayız. Bu ilişkileri incelerken Kafkasya’dan Orta Doğu’ya uzanan bir jeopolitik faya bakmak gerekmektedir. Türkiye’nin Azerbaycan’ın Karabağ zaferi ile beraber açılacak olan Nahçıvan Koridoru, Kafkasya’da Türkiye’nin etkisini arttıran ve İran’ı endişelendiren bir durumdur. Ayrıca Türkiye’nin Irak ve Suriye sınırında oluşturulmak istenen kukla “Kürdistan” devletine karşı çıkarak operasyonlar düzenlemesi İran’ı rahatsız etti.

Azerbaycan da jeopolitik denklemde önemli bir yere sahiptir. Türkiye ile beraber dış politikada hareket eden Azerbaycan, İran ile dış politikasında dikkatli davranmaktadır. Daha Karabağ Savaşı öncesi Yunanistan Büyükelçisi’ne, Türkiye ile beraber her konuda hareket edeceklerini ifade eden Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Karabağ zaferi sonrasında da bu ilişkilerin geliştirileceğini kamuoyuna belirtmiştir. Türkiye de bu ilişkilerin güçlenmesinden dolayı memnuniyetlerini ifade etmiştir. Türkiye ile İran arasında ilişkilerin gerilmesi muhtemel senaryolar dahilinde idi . Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 10 Aralık 2020 tarihinde katıldığı Azerbaycan’ın başkenti Bakü’deki Zafer Geçiti’nde Azerbaycan şairi Bahtiyar Vahapzade’nin “Topraktan Pay Olmaz” şiirini okuması ve orada Aras Nehri vurgusu yapması üzerine İranlı yetkililer tepki göstermişti. İlk önce İran Dışişleri Bakanı Cevad Zarif , Twitter’dan tepkilerini dile getirmişti. Sonrasında Türkiye’nin Tahran  Büyükelçisi Derya Örs İran Dışişleri Bakanlığı tarafından çağrılmıştı. Akabinde İran Dışişleri Bakanı Sözcüsü Said Hatibzade bu konu ile ilgili açıklamasında itirazların Türkiye Büyükelçisi’ne belirtildiğini iletildiğini söyleyerek Türkiye’den açıklama beklediklerini söylemiştir.[1] Türkiye de bu durum üzerine İran’ın Ankara Büyükelçisi Muhammed Ferazmend’i Dışışleri Bakanlığı’na çağırarak İran’da artan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Türkiye Cumuriyeti karşıtı mesnetsiz söylemlerin artmasına karşı sert tepki göstermiş ve Cevad Zarif’in Twitter’dan bildiri yayınlamasının doğru olmadığını da vurgulanmıştır.[2] Ayrıca İran’da bazı medya organları ve siyasetçiler bu konu ile ilgili hakarete varan cümleler kullanmaları sonrasında İran’da bazı düşünce adamları bu cümlelere sert karşı çıkarak Türkiye’ye böyle tepki gösterilmesinin doğru olmadığını ifade etmişlerdir.[3] İran olası bir Güney Azerbaycan kalkışmasından çok çekinmektedir. Özellikle İran tarafının Karabağ Savaşı döneminde  belirsiz tutumu üzerine Güney Azerbaycan Türkleri protestolara başlamıştı.[4] Azerbaycan tarafı da İran’ın bu tutumunu dikkatli izliyordu. Karabağ savaşı döneminde bölgedeki güçler mücadelesinde geri kalan İran savaş sonrası harekete geçti. Bu doğrultuda İran Dışişleri Bakanı Cevat Zarif, Azerbaycan’a Ocak 2021 tarihinde gelerek Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile görüşmüş Karabağ’ın kaldırılmasında İran şirketlerinin rol oynamak istediklerini ifade etmiştir. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev de İran şirketlerini Karabağ bölgesinde yeniden kurma işlerinde görmesinden memnun olacaklarını söylemiştir.[5]

Türkiye ile İran arasında diğer gerginlik ise Kuzey Irak bölgesi üzerinde yaşanmıştır. Türkiye’nin 10 Şubat 2021 tarihinde terör örgütü PKK/KCK’ya karşı operasyonlar düzenleyerek Kuzey Irak bölgesine girmesi üzerine bölge güçleri dikkatlerini bu konuya çevirdi. Türkiye denize çıkışı olan bir kukla “Kürdistan” projesine karşı mücadelesini tavizsiz devam ettirmektedir. Bu dönem İran’ın Bağdat Büyükelçisi Irec Mescidi, Rudaw yayın kuruluşuna 23 Şubat tarihinde verdiği röpartajda Türkiye’nin operasyonlarını Kuzey Irak’ın toprak bütünlüğünü ihlal etmekle eleştirmiştir.[6] Bunun üzerine Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, İran’ın Ankara Büyükelçisi Muhammed Ferazmend’i çağırmış ve röpartajla ilgili tepkiler dile getirilmiştir. Ferazmend’e Türkiye ile Irak arasında PKK’ya karşı birlik kurulduğu bildirilmiş ve İran’ın bu konuda terörle mücadelenin karşısında değil yanında olmasının doğru olacağının altı çizilmiştir. Ayrıca Mescidi’nin PKK tehditine hiç değinmemiş olmasının doğru olmadığı söylenmiştir.[7] Bu olaylar üzerine İran Dışişleri Bakanı Sözcüsü Said Hatibzade İran’ın Bağdat Büyükelçisi Irec Mescidi’nin ifadelerinin yanlış anlaşıldığını söyleyerek sorunların giderildiğini söylemiştir.[8] Son dönemde İran Dışişleri Bakanı Cevat Zarif’in “Türkiyenin Suriye ve Irak’taki askeri varlığını reddettikleri” yönünde açıklamada bulunduğu iddiaları bazı medya ve basın organlarında bulunsa da İran Dışişleri Bakanlığı’ndan  adının  açıklanmasını isttemeyen bir yetkili Anadolu Ajansı muhabirinin sorusu üzerine “Bu sözler temelsizdir ve cevabı hakedecek ciddiyetten yoksundur” ifadesi kullanmıştır.[9] Azerbaycan, Türkiye ile ilişkilerini günden güne güçlendirmesi bölgede yeni jeopolitik fayın kurulmasına sebep olacaktır. Türkiye ve Azerbaycan bölgede hareket ederken komşu devletlerden hiçbirine karşı düşmanca bir tavır sergilememektedir. Ayrıca Bakü’deki Zafer Geçiti’nde Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev “Altılı Platform”  iş birliğini önermesi bunun en büyük kanıtıdır. Bu platformda Türkiye Cumhuriyeti, Azerbaycan, Rusya Federasyonu, İran İslam Cumhuriyeti, Gürcistan ve Ermenistan devletlerinin birlikte olması düşünülmektedir. Ermenistan da düşmanca tavrını değiştirdiği halde platforma katılacaktır.[10] Azerbaycan ve Türkiye’nin, İran’ı da bu platforma davet etmesi bölge iş birliğinebir vurgu olmaktadır. İran’ın Türkiye ve Azerbaycan karşıtı bir politika izlemesi ise bölge refahı açısından tehlikeli olacaktır. Türkiye jeopolitik ve geri dönülmez  bir tehdit olan denize çıkışı olan kukla “Kürdistan” projesine karşı Suriye ve Irak’da operasyonları devam etmektedir.  Bu operasyonlar yalnızca kara bağlantılı değil deniz jeopolitiği ile de ilgilidir. Çünkü Türkiye karada yaptığı operasyonlarla denize çıkışı olan kukla “Kürdistan” projesini yerle bir ederek Doğu Akdeniz’de dengeleri kendi lehine devam etdirmektedir. Çünkü bu operasyonlar Türkiye’nin Doğu Akdeniz politikalarını da etkilemekte ve Türkiye’nin bölgede elini güçlendirmektedir. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Azerbaycan’ın Türkiye ile stratejik ortaklığına vurgu yaparak Azerbaycan tarafının her zaman Türkiye’ye destek olacağını ifade etmiştir.

Vusal Hasanzadeh

BAU DEGS Genç Gönüllü Araştırmacısı

 

Kaynakça

[1] DW, “İran ile Türkiye arasında şiir krizi”,  11.12.2020, https://www.dw.com/tr/iran-ile-t%C3%BCrkiye-aras%C4%B1nda-%C5%9Fiir-krizi/a-55911204, erişim tarihi: 07.03.2021

[2] Zuhal Demirci, “İran’ın Ankara Büyükelçisi Ferazmend, Dışişleri Bakanlığına çağrıldı”, Anadolu Ajansı, 11.12.2020, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranin-ankara-buyukelcisi-ferazmend-disisleri-bakanligina-cagrildi/2074196,  erişim tarihi: 07.03.2021

[3]   Abdolsalam Salimi Poor&Mustafa Melih Ahıshalı, “İranlı uzmanlar, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın okuduğu şiire yersiz tepkileri eleştirdi”, Anadolu Ajansı,  16.12.2020, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranli-uzmanlar-cumhurbaskani-erdoganin-okudugu-siire-yersiz-tepkileri-elestirdi/2078962,  erişim tarihi: 07.03.2021

[4] Taha Kermani, “İran’ın Karabağ siyaseti Tebriz sokaklarını zorluyor”, Anadolu Ajansı, 19.10.2020, https://www.aa.com.tr/tr/analiz/iranin-karabag-siyaseti-tebriz-sokaklarini-zorluyor/2011516, erişim tarihi: 07.03.2021

[5] BBC Azərbaycanca, “Azərbaycan-İran münasibətləri: İlham Əliyev və Cavad Zərif nəyi müzakirə ediblər?”, 25.01.2021, https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-55804245, erişim tarihi: 07.03.2021

[6] TRT Haber, “İran’ın Ankara Büyükelçisi Dışişleri Bakanlığına çağrıldı”, 28 Şubat 2021, https://www.trthaber.com/haber/gundem/iranin-ankara-buyukelcisi-disisleri-bakanligina-cagrildi-560330.html, erişim tarihi: 07.03.2021

[7] Zuhal Demirci, “İran’ın Ankara Büyükelçisi Ferazmend, Dışişleri Bakanlığına çağrıldı”, Anadolu Ajansı, 28.02.2021, https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/iranin-ankara-buyukelcisi-ferazmend-disisleri-bakanligina-cagrildi/2159757, erişim tarihi: 07.03.2021

[8] Habertürk, “İran Dışişleri’nden Türkiye açıklaması!”, 01.03.2021, https://www.haberturk.com/iran-disisleri-nden-turkiye-aciklamasi-2990103, erişim tarihi: 07.03.2021

[9] Muhammet Kurşun, “İran Dışişleri Bakanlığı, Bakan Cevad Zarif’in Türkiye aleyhine yaptığı iddia edilen açıklamayı yalanladı”, Anadolu Ajansı, 22.02.2021, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iran-disisleri-bakanligi-bakan-cevad-zarifin-turkiye-aleyhine-yaptigi-iddia-edilen-aciklamayi-yalanladi/2153418, erişim tarihi: 07.03.2021

[10] Zafer Fatih Beyaz , “Cumhurbaşkanı Erdoğan: Ermenistan 6’lı platforma katılırsa Türkiye-Ermenistan ilişkilerinde yeni bir sayfa açılabilir” , Anadolu Ajansı, 11.12.2020, https://www.aa.com.tr/tr/politika/cumhurbaskani-erdogan-ermenistan-6li-platforma-katilirsa-turkiye-ermenistan-iliskilerinde-yeni-bir-sayfa-acilabilir/2073491, erişim tarihi: 07.03.2021

 

DİĞER YAZILAR

Grönland seçimlerini kazanarak Geleneksel Siumut Liderliğini Deviren Inuit Ataqatigiit
Grönland seçimlerini kazanarak Geleneksel Siumut Liderliğini Deviren Inuit Ataqatigiit
13 Nisan 2021

  Inuit Ataqatigiit Grönland seçimlerini kazanarak geleneksel Siumut liderliğini devirmiş oldu. Bu seçimlerde en önemli konuların başında Grönland’de yapılması...

Rusya’dan kritik ‘Kanal İstanbul’ ve ‘Montrö’ açıklaması: “Değiştirilmesi söz konusu değil.”
Rusya’dan kritik ‘Kanal İstanbul’ ve ‘Montrö’ açıklaması: “Değiştirilmesi söz konusu değil.”
10 Nisan 2021

BAU DEGS Başkanı Doç.Dr. Cihat Yaycı; “Hep başından beri söylediğim şeyi Rus Büyükelçi de söylemiş. Kanal İstanbul Montrö’yü etkilemez!!!”...